विनाशमागता पार्थ कनकानाम नामतः ४५.
कनक नावाची ती, पार्था, विनाशाला पोहोचली.
शुशोच हा कष्टमिति पापोहमिति चासकृत् ४५.
तो पुन्हा पुन्हा 'हाय, किती वाईट झाले! मी पापी आहे,' असे दुःख व्यक्त करू लागला.
उपाव्रज्य च हा कष्टं ब्रुवंस्तं नंदभद्रकम् ४५.
तो नंदभद्राजवळ जाऊन, 'हाय, किती वाईट झाले!' असे सतत म्हणू लागला.
हा नंदभद्र यद्येवं तवाप्येवंविधं फलम् ४५.
'हाय नंदभद्र, जर असेच असेल तर तुझ्या नशिबीही असेच फळ आहे.'
इत्यादि बहुधा प्रोच्य तत्तद्वाक्यं ततस्ततः ४५.
अशा प्रकारे वेगवेगळ्या रीतीने, अनेक वेळा विविध बोल बोलत राहिला.
नंदभद्र सदा तुभ्यं वक्तुकामोस्मि किंचन ४५.
नंदभद्र, मला नेहमी तुला काहीतरी सांगावेसे वाटते.
अप्रस्तावं ब्रुवन्वाक्यं बृहस्पतिरपिध्रुवम् ४५.
बृहस्पतीसुद्धा कधी कधी विषयाला न जुळणारे बोल बोलतोच.
ब्रूहिब्रूहि न मे किंचित्साधु गोप्यं प्रियं परम् ४५.
बोल, बोल! माझ्यासाठी काहीही चांगले, गुप्त किंवा अत्यंत प्रिय असे काही नाही.
नवभिर्नवभिश्चैव विमुक्तं वाग्विदूषणैः ४५.
नऊ आणि नऊ अशा वाणीच्या दोषांपासून मुक्त झाल्यावर,
सौक्ष्म्यं संख्याक्रमश्चापि निर्णयः सप्रयोजनः ४५.
सूक्ष्मता, मोजणी, क्रम, ठराव आणि हेतू,
धर्ममर्थं च कामं च मोक्षं चोद्दिश्य चोच्यते ४५.
धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष या उद्देशाने ते बोलले जाते.
धर्मार्थकाममोक्षेषु प्रतिज्ञाय विशेषतः ४५.
धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष याबद्दल विशेष वचन दिल्यावर.
इदं पूर्वमिदं पश्चाद्वक्तव्यं यत्क्रमेण हि ४५.
हे आधी सांगावं, मग ते नंतर सांगावं, कारण प्रत्येक गोष्टीचं एक ठरलेलं क्रम असतं.
दोषाणां च गुणानां च प्रमाणं प्रविभागतः ४५.
दोष आणि गुण यांचं योग्य प्रमाण वेगळं ओळखावं लागतं.
वाक्यज्ञेयेषु भिन्नेषु यत्राभेदः प्रदृश्यते ४५.
समजून घ्यायच्या वाक्यांमध्ये जरी वेगळेपण असलं, तरी जिथे फरक दिसत नाही तिथे ते लक्षात घ्यावं.
इति वाक्यगुणानां च वाग्दोषान्द्विनव श्रृणु ४५.
म्हणून, बोलण्याचे गुण आणि दोन प्रकारचे दोष नीट ऐक.
अश्लक्ष्णं चापि संदिग्धं पदांते गुरु चाक्षरम् ४५.
ज्या बोलण्यात करडेपणा, गोंधळ किंवा शब्दाच्या शेवटी जडपणा असतो,
विरुद्धं यत्त्रिवर्गेण न्यूनं कष्टातिशब्दकम् ४५.
जे बोलणं धर्म, अर्थ, काम या तिन्ही उद्दिष्टांना विरोध करतं, अपूर्ण आहे किंवा फारच कठोर वाटतं,
निष्कारणं च वाग्दोषान्बुद्धिजाञ्छृणु त्वं च यान् ४५.
कारण नसताना किंवा अज्ञानामुळे जे बोलण्याचे दोष येतात, तेही तू ऐक.
हीनानुक्रोशतो मानान्न च वक्ष्यामि किंचन ४५.
दया नसल्यामुळे किंवा अहंकारामुळे मी काहीच बोलणार नाही.
सममेति विवक्षायां तदा सोऽर्थः प्रकाशते ४५.
जेव्हा दोघांचीही बोलण्याची इच्छा सारखी असते, तेव्हा अर्थ स्पष्ट होतो.
श्रोता चाप्यथ वक्तारं तदा वाक्यं न रोहति ४५.
श्रोता आणि वक्ता दोघे सारखे असतील, तर वाक्य मनात ठसत नाही.
विशंका जायते तस्मिन्वाक्यं तदपि दोषवत् ४५.
त्यामुळे शंका निर्माण होते; असं वाक्यही दोषपूर्णच ठरतं.
सत्यमेव प्रभाषेत स वक्ता नेतरो भुवि ४५.
जो खरे बोलतो तोच खरा वक्ता आहे; इतर कुणीही नाही.
सत्यमेव व्रतं यस्मात्तस्मात्सत्यव्रतस्त्वहम् ४५.
कारण सत्यच माझं व्रत आहे, म्हणून मी सत्यव्रती आहे.
यदाप्रभृति भद्र त्वं पाषाणस्यार्चने रतः ४५.
हे भाग्यवान, ज्या दिवसापासून तू दगडाची पूजा करू लागलास,
एकः सोऽपि सुतो नष्टो भार्या चार्याऽप्यनश्यत ४५.
तो एकुलता एक मुलगाही गेला आणि तुझी पत्नीही नाहीशी झाली.
क्व देवाः संति मिथ्यैतद्दृश्यंते चेद्भवंत्यपि ४५.
देव कुठे आहेत? हे सगळं खोटं आहे; असले तर त्यांनी दिसावं.
पितॄनुद्दिश्य यच्छंति मम हासः प्रजायते ४५.
पूर्वजांसाठी जेव्हा ते अर्पण करतात, तेव्हा मला हसू येतं.
यत्त्विदं बहुधा मूढा वर्णयंति द्विजाधमाः ४५.
हे मूर्ख, नीच ब्राह्मण जे अनेक प्रकारे सांगतात—