अतलं वितलं चैष सुतलं नितलं तथा
त्याने अतल, वितल, सुतल आणि नितलही पाहिले.
ददर्श सप्त पातालानपि वारिजलोचनः
कमळासारख्या डोळ्यांनी त्याने सातही पाताळ लोक पाहिले.
अत्यगाद्भोगवत्याख्यां पुरीं वैरोचनीमपि
तो भोगवती नावाच्या वैरोचनी नगरीच्या पलीकडेही गेला.
इदं दृष्टमिदं दृष्टमित्युपारूढकौतुकः
'हे पाहिलं, हे पाहिलं' असं म्हणत त्याची उत्सुकता वाढत गेली.
अधस्तादपि गाढेन पयोधेस्तेन पोत्रिणा
त्याच्या बळकट थोडक्याने त्याने खाली खोल समुद्रही फाडला.
दलिता केवलं पृष्वी पाथोराशिर्विलोलितः
फक्त पृथ्वी फाटली, आणि समुद्र मात्र प्रचंड हलला.
इत्थं वर्षसहस्राणि भ्रांत्या संभ्रांतमानसः
अशा हजारो वर्षे त्याचा मन गोंधळात आणि संभ्रमात भटकत राहिला.
अवरुग्णखुरः क्षुण्णदंष्ट्रो विध्वस्तविग्रहः
त्याचे खुर झिजले होते, दात तुटले होते, आणि शरीर पूर्णपणे थकलं होतं.
श्रांत्या निश्वसतस्तस्य तादृग्दर्पो विशृंखलः 1.3.2.11.
थकून तो जोरजोराने श्वास घेत होता, त्याचा उन्मत्त अभिमान आता मोडला गेला होता.
अनिर्व्यूढप्रतिज्ञोऽपि प्रत्यावर्तितुमुत्सकः
आपली प्रतिज्ञा पूर्ण न करता देखील, तो मागे फिरण्यास उत्सुक झाला.
श्रमांधचक्षुषस्तस्य पातालांतरवर्त्तिनः
थकव्याने त्याच्या डोळ्यांना काहीच दिसत नव्हतं, ते पाताळाच्या खोल भागातच राहिले.
कथंकथंचिदुत्तीर्णो ऽप्यकूपारादपारतः
कसेबसे तो वर आला, पण विहिरीच्या काठावर नव्हे, तर खूप दूर.
रज्ज्वेव तेजःस्तंभस्य प्रभया सानुबद्धया
त्या तेजाच्या खांबाच्या प्रकाशामुळे, जणू दोरीसारखा, तो परत आला.
नावैक्षि यन्मया मूलममुष्य महसां निधेः
तरीही त्या तेजाच्या महासागराचे मूळ मला दिसले नाही.
अमुष्य महसां राशेः प्रागभूद्यत्र संभवः
त्या तेजाच्या राशीच्या आधी काहीही उत्पत्ती नव्हती.
स हि विश्वाधिको देवश्चिरं मोहांधचक्षुषा
तो सर्व विश्वांपेक्षा श्रेष्ठ देव, दीर्घकाळ मोहाच्या अंधारातच राहिला.
एवं विनिर्धार्य विमुक्तदर्पो निवृत्तवानाशु सरोरुहाक्षः
अशा प्रकारे ठरवून, अभिमान सोडून, कमलनयनाने लवकरच माघार घेतली.
उत्पपातोन्मुखो वेगान्निरालंबे नभस्तले
तो वेगाने वर उडी मारून, चेहरा आकाशाकडे करून, त्या आधाररहित आकाशात गेला.
द्रुतमुत्पततस्तस्य पक्षावेगेन वारिताः
तो झपाट्याने वर जात असताना, त्याच्या पंखांनी पाणी उडवले.
स वेगादुत्पतन्दूरं नाक्ष्णोर्विषयतामगात्
प्रचंड वेगाने वर जाऊन, तो डोळ्यांच्या आवाक्याही पलिकडे गेला.
मायामरालो ददृशे तेजःस्तंभस्यपार्श्वतः
त्या तेजाच्या खांबाजवळ एक मायावी राजहंस दिसला.
प्रागत्यगादुत्पततां ततोऽध्वानं पयोमुचाम्
वर उडताना, त्याने प्रथम मेघांच्या मार्गावरून वाट काढली.
तेजसां यानि धामानि ह्यत्युच्चान्यूर्ध्वचारिणाम्
जो वर राहतात, त्यांच्या तेजाच्या प्रदेशांतून तो गेला.
मरुतो मनसो वापि जवः सूक्ष्मतराकृतेः
वाऱ्याचा किंवा मनाचा वेग अत्यंत सूक्ष्म असतो, पण त्याचा आकार त्याहूनही सूक्ष्म होता.
यथायथा चोत्पपात सुदूरं श्रमितच्छदः
जसा जसा तो वर जात होता, त्याचं झाडाच्या पानांचं वस्त्र थकून मागे दूर पडलं.
अतीत्य मरुतां स्कंधान्सप्त संप्राप्तविस्मयः
तो सात वाऱ्यांच्या समूहांना ओलांडून गेला आणि त्याला मोठं आश्चर्य वाटलं.
कथं वाऽदृष्टमूलस्य स्थातव्यं पुरतो हरेः 1.3.2.12.
ज्याचं मूळ कुणालाही दिसत नाही, अशा हरिपुढे उभं राहता तरी कसं येईल?
अनिर्व्यूढप्रतिज्ञस्य दीर्घैः किं वा ममासुभिः
माझं वचन पूर्ण झालं नाही, तर माझ्या या दीर्घ आयुष्याचं काय उपयोग?
अतिसंधित्सतो विष्णुं कस्सहायो भविष्यति
जो विष्णूला मागे टाकायचं ठरवतो, त्याला कोण साथ देईल?
छद्मना वा तिरस्कुर्यान्माना हि महतां धनम्
किंवा कुठल्या तरी युक्तीने तो हे लपवू शकेल का? कारण मोठ्यांचा अभिमान हेच त्यांचं खरं धन असतं.