तद्वत्सर्वमिदं लोके दुःखं दुःखेन शाम्यति ४२.
जगातील हे सर्व दुःख दुसऱ्या दुःखानेच संपते.
दुःखैराकुलितं ज्ञात्वा निर्वेदं परमाप्नुयात् ४२.
सर्वत्र दुःखाने भरलेले आहे हे जाणून, माणसाने अत्युच्च वैराग्य प्राप्त करावे.
ज्ञानेन तं परं ज्ञात्वा विष्णुं मुक्तिमवाप्नुयात् ४२.
त्या परमात्म्याला ज्ञानाने ओळखून, विष्णूच्या चरणी मुक्ती मिळते.
राजहंसो यथा शुद्धः काकामेध्यप्रदर्शकः ४२.
जसा राजहंस शुद्ध असतो आणि कावळ्यांनी दाखवलेली घाण ओळखतो,
अविद्यायनमत्युग्रं नानाकर्मातिशाखिनम् ४२.
तशी अज्ञानाची ताकद फार भयंकर असते, आणि अनेक कर्मांची फांदी असते.
मोहांधकारतिमिरं लोभव्यालसरीसृपम् ४२.
ती मोहाचा अंधार आहे, आणि लोभाच्या सर्पांनी भरलेले जाळे आहे.
तदतीत्य महादुर्गं प्रविष्टोऽस्मि महद्वनम् ४२.
त्या मोठ्या किल्ल्यापलीकडे जाऊन मी मोठ्या जंगलात प्रवेश केला आहे.
न च बिभ्यति केषांचिन्नास्य बिभ्यति केचन॥ ४२.
आणि काही लोक त्याला घाबरत नाहीत, तसेच कुणीही त्याला भीती बाळगत नाही.
तस्मिन्वने सप्तमहाद्रुमास्तु सप्तैव नद्यश्च फलानि सप्त ४२.
त्या वनात सात मोठे वृक्ष आहेत, सात नद्या आहेत आणि सात प्रकारची फळे आहेत.
पंचवर्णानि दिव्यानि चतुर्वर्णानि कानिचित् ४२.
तेथे पाच दिव्य रंग आहेत, आणि काही गोष्टी चार रंगांच्या आहेत.
सृजंतः पादपास्तत्र व्याप्य तिष्ठन्ति तद्वनम्॥ ४२.
त्या वनात झाडे फळे देत पसरलेली आहेत आणि सर्वत्र उभी आहेत.
सप्त स्त्रियस्तत्र वसंति सत्यस्त्ववाङ्मुख्यो भानुमतो भवंति ४२.
तेथे सात स्त्रिया राहतात, त्या सत्य बोलणाऱ्या आणि वाणीमध्ये श्रेष्ठ आहेत, आणि त्या भानुमताच्या आहेत.
सप्तैव गिरयश्चात्र धृतं यैर्भुवनत्रयम् ४२.
इथे सात पर्वत आहेत, ज्यांनी तीनही लोकांना आधार दिला आहे.
तेजश्चाभयदानत्वमद्रोहः कौशलं तथा ४२.
तेथे तेज, निर्भयता देणे, अहिंसा आणि कौशल्य हेही आहेत.
इत्येते गिरयो ज्ञेयास्तस्मिन्विद्यावने स्थिताः ४२.
हे पर्वत त्या विद्येच्या वनात आहेत, असे समजावे.
निर्ममत्वं तपश्चात्र सन्तोषः सप्तमो ह्रदः ४२.
इथे निरपेक्षता, तप, समाधान आणि सातवा म्हणजे सरोवर आहे.
पुष्पादिपूजा द्वितीया तृतीया च प्रदक्षिणा ४२.
फुलांनी वगैरे पूजा करणे हे दुसरे, आणि प्रदक्षिणा करणे हे तिसरे आहे.
षष्ठी ब्रह्मैकता प्रोक्ता सप्तमी सिद्धिरेव च ४२.
सहावे म्हणजे ब्रह्माशी एकरूपता, आणि सातवे म्हणजे सिद्धी.
ब्रह्मा धर्मो यमश्चाग्निरिंद्रो वरुण एव च॥ ४२.
ब्रह्मा, धर्म, यम, अग्नी, इंद्र आणि वरुण हे आहेत.
धनदश्च ध्रुवादीनां सप्तकानर्चयंत्यमी ४२.
आणि धनदाही; हे सातजण ध्रुव वगैरे लोकांनी पूजले जातात.
आत्मतृप्ता यतो यांति शांता दांताः परात्परम् ४२.
जे स्वतःमध्ये समाधानी, शांत आणि संयमी आहेत, ते परात्पराला गाठतात.
सरितः केचिदाहुः स्म सप्तैव ज्ञानवित्तमाः ४२.
काही ज्ञानी लोक म्हणतात की इथेही सात नद्या आहेत.
ब्रह्मैव समिधस्तत्र ब्रह्माग्निर्ब्रह्म संस्तरः ४२.
इथे ब्रह्मच समिधा आहे, ब्रह्मच अग्नी आहे, आणि ब्रह्मच वेदी आहे.
एतदेवेदृशं सूक्ष्मं ब्रह्मचर्यं विदुर्बुधाः ४२.
हेच सूक्ष्म ब्रह्मचर्य असे ज्ञानी लोक ओळखतात.
एकः शास्ता न द्वितीयोऽस्ति शास्ता हृद्येव तिष्ठन्पुरुषं प्रशास्ति ४२.
एकच शिक्षक आहे, दुसरा नाही; तो शिक्षक हृदयात राहून माणसाला शिकवतो.
एको गुरुर्नास्ति तथा द्वितीयो हृदि स्थितस्तमहं नृ ब्रवीमि ४२.
एकच गुरु आहे, दुसरा नाही; तो हृदयात राहतो आणि मी त्याला अंध:कार दूर करणारा म्हणतो.
एको बंधुर्नास्ति ततो द्वितीयो हृदी स्थितं तमहमनुब्रवीमि ४२.
खऱ्या अर्थाने हृदयात वसणारा सोडून दुसरा कुणीही आपला खरा मित्र नाही; तोच मी तुला सांगतो.
ब्रह्मचर्यं च संसेव्यं गार्हस्थ्य श्रृणु यादृशम् ४२.
ब्रह्मचर्याचे पालन करावे; आता ऐक, गृहस्थाश्रम कसा असावा.
मच्चित्ता सा सदा मातर्मम सर्वार्थसाधनी ४२.
आई, जी स्त्री नेहमी माझ्यात मन लावते, ती माझी सर्व कामे साध्य करते.
मनो बुद्धिश्च सप्तैते दीप्यंते पावका मम ४२.
माझे मन आणि बुद्धी, या सातही गोष्टी माझ्या जणू अग्निसारख्या तेजस्वी आहेत.