धर्ममर्थं च कामं च मोक्षं च नातुरो यतः ४२.
जो आजारी आहे, तो ना धर्म, ना धन, ना काम, ना मोक्ष काहीच साधू शकत नाही.
वातपित्तकफादीनां वैषम्यं व्याधिरुच्यते ४२.
वात, पित्त आणि कफ यांचा असमतोल म्हणजे आजार असे म्हणतात.
तस्माद्व्याधिमयं ज्ञेयं शरीरमिदमात्मनः ४२.
म्हणून हे आपले शरीर नेहमी आजारांनी भरलेले आहे असे समजावे.
तानि न स्वात्मवेद्यानि किमन्यत्कथयाम्यहम् ४२.
हे सर्व स्वतःच्या अनुभवाने कळत नाही; मी आणखी काय सांगू?
तत्रैकः कालसंयुक्तः शेषास्त्वागंतवः स्मृताः ४२.
त्यामध्ये एक मृत्यू काळाशी जोडलेला असतो; उरलेले टाळता येण्याजोगे मानले जातात.
जपहोमप्रदानैश्च कालमृत्युर्न शाम्यति ४२.
जप, होम किंवा दान यांपैकी काहीही काळासोबत येणारा मृत्यू शांत करू शकत नाही.
विषाणि चाभिचाराश्च मृत्योर्द्वाराणि देहिनाम् ४२.
विष आणि जादूटोणा हे देहधारकांसाठी मृत्यूचे दरवाजे आहेत.
स्वस्थीकर्तुं न शक्नोति कालप्राप्तं हि देहिनम् ४२.
ज्याचा काळ आला आहे, त्याला कोणीही पुन्हा बरा करू शकत नाही.
शक्नुवंति परित्रातुं नरं कालेन पीडितम् ४२.
काही जण काळाने त्रस्त झालेल्या माणसाचे रक्षण करू शकतात.
कालमृत्युरपि प्राज्ञैर्नीयते नापि संयुतैः ४२.
शहाणे लोकसुद्धा काळासोबत येणारा मृत्यू किंवा त्याच्याशी जोडलेल्यांना वळवू शकत नाहीत.
नास्ति मृत्युसमस्रासः सर्वेषामपि देहिनाम् ४२.
सर्व देहधारकांसाठी मृत्यूइतका मोठा भयंकर दुसरा नाही.
आबद्धानि स्नेहपाशैर्मृत्युः सर्वाणि कृंतति ४२.
मृत्यू स्नेहाच्या दोऱ्यांनी बांधलेली सर्व नाती तोडून टाकतो.
जनाः शतायुषः पंचभवंति न भवन्ति वा ४२.
लोक शंभर वर्षे जगतात, त्यातले पाचजण त्या वयाला पोहोचतात किंवा नाहीच.
परमायुः स्थिता षष्टिस्तदप्यस्ति न निष्ठितम् ४२.
सर्वात जास्त आयुष्य साठ वर्षे ठरवले आहे, पण तेही नक्की नाही.
तस्यार्धमायुषो रात्रिर्हरते मृत्युरूपिणी ४२.
त्याच्या आयुष्याचा अर्धा भाग रात्र म्हणजे मृत्यू घेऊन जाते.
वर्षाणां विंशतिर्याति धर्मकामार्थवर्जितः ४२.
वीस वर्षे धर्म, काम किंवा अर्थ यांच्या मागे न लागता निघून जातात.
ह्रियतेर्द्धं हि तत्रापि यच्छेषं तद्धि जीवितम् ४२.
त्यातले अर्धे लाजेत घालवले जाते; जे उरते, तेच खरे आयुष्य असते.
जायते योनिकोटीषु मृतः कर्मवशात्पुनः ४२.
मरणानंतर कर्मानुसार जीव असंख्य गर्भात पुन्हा जन्म घेतो.
मरणं तद्विनिर्द्दिष्टं न नाशः परमार्थतः ४२.
मृत्यू ठरवलेला असला तरी प्रत्यक्षात नाश होत नाही.
यद्दुःखं मरणं जंतोर्न तस्येहोपमा क्वचित् ४२.
जिवाला मृत्यूच्या दुःखासारखे दुसरे कोणतेही दुःख नाही.
मण्डूक इव सर्पेण गीर्यते मृत्युना जनः ४२.
माणूस जसा बेडूक सापाच्या तोंडात जातो, तसा मृत्यू त्याला गिळतो.
निःश्वसन्दीर्घमुष्णं च मुकेन परिशुष्यता ४२.
श्वास लांब आणि गरम होतो, आणि तोंड कोरडे पडते.
संमूढः क्षिपतेत्यर्थं हस्तपादावितस्ततः ४२.
गोंधळलेल्या अवस्थेत तो हातपायांनी मोजत स्वतःला फेकतो.
विवस्त्रो मुक्तलज्जश्च विष्ठानुलेपितः ४२.
तो नग्न असतो, लाजशरम हरवलेला, अंगावर विष्ठा लागलेली असते.
चिंतयानः स्ववित्तानि कस्यैतानि मृते मयि ४२.
तो आपल्या संपत्तीबद्दल विचार करतो – 'मी मेल्यावर ही सर्व मालमत्ता कोणाची होईल?'
म्रियते पश्यतामेव गले घुर्घुररावकृत् ४२.
इतर लोक पाहत असताना, त्याच्या घशातून घरघर आवाज येत तो मरतो.
संप्राप्योत्तरमंशेन देहं त्यजति पूर्वकम् ४२.
शरीराचा वरचा भाग गाठून, तो मागील अवस्थेतून देह सोडतो.
क्षणिकं मरणे दुःखमनंतं प्रार्थनाकृतम् ४२.
मरण्याचे दुःख क्षणभराचे असते, पण इच्छा मात्र संपत नाहीत.
न परः प्रार्थयेद्भूयस्तृष्णा लाघवकारणम् ४२.
कोणालाही अधिकाची इच्छा करू नये; कारण तृष्णा अगदी क्षुल्लक कारणानेही निर्माण होते.
निसर्गात्सर्वभूतानामिति दुःखपरंपरा ४२.
सर्व जीवांना स्वभावतः दुःखांची मालिका असते.