स निष्क्रामति संसारे दृढग्राही स तिष्ठति ४२.
जो माणूस संसाराशी घट्ट जोडलेला असतो, तो त्यातच अडकून राहतो; आणि जो सुटतो, तो मुक्त होतो.
पुंसामज्ञातदोषेण नानाकर्मवशेन च ४२.
माणसाला न कळणाऱ्या दोषांमुळे आणि वेगवेगळ्या कर्मांच्या परिणामामुळे,
यथा जरायुणा देही दुःखं तिष्ठति वेष्टितः ४२.
जसा गर्भाशयाच्या पडद्याने वेढलेला जीव दुःख सहन करतो,
गर्भोदकेन सिक्तांगस्तथाऽऽस्ते व्याकुलः पुमान् ४२.
तसाच माणूस, गर्भातील पाण्यात भिजलेला, अस्वस्थ राहतो.
गर्भकुम्भे तथा क्षिप्तः पच्यते जठराग्निना ४२.
तो गर्भाच्या भांड्यात टाकला जातो आणि पोटातील ज्वाळेने भाजला जातो.
यद्दुःखं जायते तस्य तद्गर्भेऽष्टगुणं भवेत् ४२.
त्याला जेवढं दुःख होतं, ते गर्भात आठपट वाढतं.
चरस्थिराणां सर्वेषामात्मगर्भानुरूपतः ४२.
सर्व चल आणि अचल जीवांना, त्यांच्या गर्भाच्या स्वरूपानुसारच हे होतं.
मृतश्चाहं पुनर्जातो जातश्चाहं पुनर्मृतः ४२.
मी मेलो आणि पुन्हा जन्मलो; जन्मलो आणि पुन्हा मेलो.
अधुना जातमात्रोऽहं प्राप्तसंस्कार एव च ४२.
आता मी नुकताच जन्मलो आहे आणि लगेचच संस्कारही मिळाले आहेत.
अध्येष्यामि हरेर्ज्ञानं संसारविनिवर्तनम् ४२.
मी हरिचं ते ज्ञान शिकेन, जे संसारातून मुक्ती देतं.
गभात्कोटिगुणं दुःखं जायमानस्य जायते ४२.
ज्याचा जन्म होतो, त्याला गर्भातील दुःखाच्या कोटीपट दुःख होतं.
स्पृष्टमात्रस्य बाह्येन वायुना मूढता भवेत् ४२.
बाहेरील वाऱ्याचा स्पर्श होताच त्याला गोंधळ येतो.
स्मृतिभ्रंशात्ततस्तस्य पूर्वकर्मवशेन च ४२.
नंतर स्मरणशक्ती हरपल्यामुळे आणि पूर्वीच्या कर्मांच्या परिणामाने,
रक्तो मूढश्च लोकोयमकार्ये संप्रवर्तते ४२.
तो या जगात आसक्त आणि गोंधळलेला होतो, आणि चुकीच्या गोष्टी करतो.
न श्रृणोति परं श्रेयः सति चक्षुषि नेक्षते ४२.
त्याला डोळे असतानाही तो श्रेष्ठ कल्याण ऐकत नाही, पाहत नाही.
सत्यां बुद्धौ न जानाति बोध्यमानो बुधैरपि ४२.
बुद्धी ठणठणीत असतानाही, शहाण्यांनी समजावलं तरी तो समजून घेत नाही.
गर्भस्मृतेरभावेन शास्त्रमुक्तं महर्षिभिः ४२.
गर्भातील आठवण नसल्यामुळे, महर्षींनी सांगितलेली शास्त्रच आपल्याला मान्य करावी लागतात.
ये शास्त्रज्ञाने सत्यस्मिन्सर्वकर्मार्थसाधके ४२.
जे लोक शास्त्राचे खरे ज्ञान ठेवतात, जे सर्व कर्म साध्य करतात, तेच खऱ्या अर्थाने सत्यात स्थिर असतात.
अव्यक्तेन्द्रियवृत्तित्वाद्बाल्ये दुःखं महत्पुनः ४२.
लहानपणी इंद्रियांची क्रिया नीट प्रकट होत नाही, म्हणून मोठे दुःख होते.
दंतोत्थाने महद्दुःखं मौलेन व्याधिना तथा ४२.
दात येताना मोठे दुःख होते, तसेच डोक्याचे आजार आणि इतर रोगांमुळेही त्रास होतो.
तृड्बुभुक्षापरीतांगः क्वचित्तिष्ठति रारटन् ४२.
तहान आणि भुकेने शरीर व्याकुळ होते, कधी कधी रडतच राहते.
कौमारे कर्णवेधेन मातापित्रोर्विताडनैः ४२.
बालपणी कान छिद्रित करताना आणि आईवडिलांनी मारले की, वेदना होतात.
प्रमत्तेंद्रियवृत्तैश्च कामरागप्रपीडनात् ४२.
इंद्रिये वशात नसल्यामुळे आणि वासनेच्या छळामुळे मनुष्याला दुःख भोगावे लागते.
ईर्ष्यया सुमहद्दुःखं मोहाद्रक्तस्य जायते ४२.
ईर्ष्येमुळे फार मोठे दुःख होते आणि मोहामुळे वासनेने भरलेल्याला त्रास होतो.
न रात्रौ विंदते निद्रा कामाग्निपरिखेदितः ४२.
वासनेच्या ज्वाळेने जळणारा माणूस रात्री झोपही मिळवत नाही.
नारीषु त्वनुभूतासु सर्वदोषाश्रयासु च ४२.
ज्या स्त्रिया अनुभवलेल्या आहेत आणि ज्या सर्व दोषांचे घर आहेत—
सन्मानमपमानेन वियोगेनेष्टसंगमः ४२.
मान अपमानाने नष्ट होतो आणि प्रिय व्यक्तीपासून वेगळे झाल्यावर संगही तुटतो.
वलीपलितकायेन शिथिलीकृतविग्रहः ४२.
ज्याच्या शरीरावर सुरकुत्या आणि पांढरे केस आले, त्याची देहयष्टी कमकुवत होते.
स्त्रीपुंसोर्यौवनं रूपं यदन्योन्याश्रयं पुरा ४२.
स्त्री आणि पुरुषांचे तारुण्य आणि सौंदर्य, जे पूर्वी एकमेकांवर अवलंबून होते—
जराभिभूतःपुरुषः पत्नीपुत्रादिबांधवैः ४२.
जो मनुष्य वार्धक्याने ग्रासला जातो, त्याला पत्नी, मुले आणि नातेवाईक सोडून देतात.