कस्मादेष समुत्पन्नः किं मूलः किमुपाधिकः
हे नेमके कुठून निर्माण झाले? याचा मूळ व कारण काय आहे?
कियानवधिरेतस्य विष्वक्तिर्यगधोर्ध्वतः
याचा विस्तार किती दूरपर्यंत, सर्व दिशांना, आडवे व उभे पसरतो?
तदेतदखिलं ज्ञातुं मनः पर्युत्सुकं मुहुः
हे सर्व जाणून घेण्यासाठी मन पुन्हा पुन्हा अस्वस्थ होत आहे.
इति चिंताभराक्रांतौ तेजःस्तंभावलोकनात्
अशा विचारांच्या ओझ्याने भारावून, त्या तेजाच्या खांबाकडे पाहून,
अभाषत च गोविंदः सुतरामेव गर्वितम्
गोविंदाने अधिकच गर्वाने बोलायला सुरुवात केली.
सत्यमेव परीक्षायै निकषः समुपस्थितः
खरंच, आता खरी परीक्षा समोर आली आहे.
अमुष्य तेजसां राशेरपरिच्छेद्यसंपदः
या तेजाच्या राशीचा विस्तार कुणालाही मोजता येणार नाही,
यः पश्येन्मूलमग्रं वा तेजसोस्य स्वयंभुवः
जो कोणी या स्वयंभू तेजाचे मूळ किंवा टोक पाहू शकेल,
तेजसोतिमहतो बभूवतुः स्पर्धया विरचितोद्यमौ मिथः
त्यांच्या स्पर्धेमुळे दोघांच्याही अंगात अपार तेज संचारलं, आणि दोघेही एकमेकांवर मात करण्यासाठी निर्धाराने झगडू लागले.
भेजे विरंचिस्तस्याग्रं द्रक्ष्यामीति कृतोद्यमः
ब्रह्मदेवाने ते श्रेष्ठ स्थान गाठलं, ते पाहण्याचा निश्चय करून तो पुढे गेला.
जग्राह विष्णुर्वाराहं विग्रहं दृढविग्रहः
विष्णूने ठामपणे वराहाचं रूप धारण केलं.
मूलं तस्य परिज्ञाय प्रत्यावर्तितुमुत्सुकः
त्याच्या मुळाशी पोहोचल्यानंतर तो परत यायला उत्सुक झाला.
विदारयन्स पोत्रेण भूतधात्रीमवाङ्मुखः
तो खाली वळून, आपल्या थोडक्याने पृथ्वी फाडू लागला.
क्रीडाक्रोडकठोरेण कंठघोषेण पूरयन्
त्याच्या खेळकर पण कठीण गुरगुरण्याच्या आवाजाने सगळं आसमंत भरून गेलं.
विवेश यत्रयत्रासौ तत्रतत्र तथास्थितम्
तो जिथे जिथे गेला, तिथे तिथे तेच स्थिती त्याला दिसली.
विदारितान्महीरंधात्प्रत्यदृश्यंत भोगिनः
पृथ्वीच्या फाटलेल्या भागांतून सर्प दिसू लागले.
प्रत्यदृश्यत हेमाद्रेर्मूल कन्द इव स्थितः
त्याला ते सोन्याच्या पर्वताच्या मुळासारखं उभं असलेलं दिसलं.
आराद्वसुन्धरागुल्फे धुरंधरतया स्थिताः
दूरूनच पृथ्वीच्या घोट्या दिसत होत्या, जणू भार वाहून त्या स्थिर उभ्या आहेत.
मधुद्विषा च स महान्मंडूकोऽपि विलोकितः 1.3.2.11.
तिथेच मोठा बेडूक आणि मधुचा शत्रूही दिसला.
आधारशक्तिमपि तामभ्यपश्यदधोक्षजः
अधोक्षजाने तिच्या आधारशक्तीलाही पाहिलं.
अतलं वितलं चैष सुतलं नितलं तथा
त्याने अतल, वितल, सुतल आणि नितलही पाहिले.
ददर्श सप्त पातालानपि वारिजलोचनः
कमळासारख्या डोळ्यांनी त्याने सातही पाताळ लोक पाहिले.
अत्यगाद्भोगवत्याख्यां पुरीं वैरोचनीमपि
तो भोगवती नावाच्या वैरोचनी नगरीच्या पलीकडेही गेला.
इदं दृष्टमिदं दृष्टमित्युपारूढकौतुकः
'हे पाहिलं, हे पाहिलं' असं म्हणत त्याची उत्सुकता वाढत गेली.
अधस्तादपि गाढेन पयोधेस्तेन पोत्रिणा
त्याच्या बळकट थोडक्याने त्याने खाली खोल समुद्रही फाडला.
दलिता केवलं पृष्वी पाथोराशिर्विलोलितः
फक्त पृथ्वी फाटली, आणि समुद्र मात्र प्रचंड हलला.
इत्थं वर्षसहस्राणि भ्रांत्या संभ्रांतमानसः
अशा हजारो वर्षे त्याचा मन गोंधळात आणि संभ्रमात भटकत राहिला.
अवरुग्णखुरः क्षुण्णदंष्ट्रो विध्वस्तविग्रहः
त्याचे खुर झिजले होते, दात तुटले होते, आणि शरीर पूर्णपणे थकलं होतं.
श्रांत्या निश्वसतस्तस्य तादृग्दर्पो विशृंखलः 1.3.2.11.
थकून तो जोरजोराने श्वास घेत होता, त्याचा उन्मत्त अभिमान आता मोडला गेला होता.
अनिर्व्यूढप्रतिज्ञोऽपि प्रत्यावर्तितुमुत्सकः
आपली प्रतिज्ञा पूर्ण न करता देखील, तो मागे फिरण्यास उत्सुक झाला.