स्वर्गापवर्गयोः पुंसां भूमिरेव विशिष्यते
स्वर्ग आणि मोक्ष यांच्यापेक्षा माणसांसाठी पृथ्वीच खरोखर श्रेष्ठ आहे.
फलं च त्रिविधं पुंसां त्वयैव कथितं पुरा
माणसांना मिळणाऱ्या तीन प्रकारच्या फळांची तू आधीच सांगितले आहेस.
पुण्यक्षयेण क्षीयेत प्रायः प्राथमिकं द्वयम्
पुण्य संपल्यावर, पहिली दोन फळे बहुतेक वेळा कमी होतात.
तत्सिद्धिस्तु त्वया प्रोक्ता विशुद्धज्ञानगोचरा
पण ती प्राप्ती, जशी तू सांगितली आहेस, ती फक्त शुद्ध ज्ञानानेच मिळते.
तज्ज्ञानं कुत्र वा क्षेत्रे शास्त्रादिपठनं विना 1.3.2.1.
असं ज्ञान कुठे आणि कशा ठिकाणी मिळतं, जर शास्त्र वगैरे शिकले नाही तर?
ज्ञानयोगक्रियाचर्यास्वशेषाणां शरीरिणाम्
शरीरधारी जीवांसाठी उरलेली साधना म्हणजे ज्ञान, योग आणि कृती यांचा अभ्यास असतो.
यस्य स्थानस्य माहात्म्यादल्पैरपि शरीरिणः
त्या स्थानाच्या महिमेमुळे, थोड्याशा प्रयत्नानेही शरीरधारी जीव—
भस्मरुद्राक्षवहनादीश्वरस्मरणात्सकृत्
भस्म आणि रुद्राक्ष घालून, किंवा एकदाच ईश्वराचा स्मरण करून—
अबुद्धिपूर्वकेणापि यत्र वासेन देहिनाम्
किंवा तिथे अनाहूतपणे राहिलं तरीसुद्धा, शरीरधारी जीवांसाठी—
जातानां वर्णसांकर्य्ये तैरश्ची योनिमीयुषाम्
जे मिश्र जातींत जन्मले किंवा जनावरांच्या गर्भात गेले—
इतीरयित्वा स मृकंडुनंदनः समं मुनींद्रैरपरैर्महात्मभिः
असं म्हणून, मृकंडुचा मुलगा इतर महान ऋषींसह—
नंदिकेश्वर उवाच स्थानं त्वया मुने पृष्टमस्ति माहेश्वराग्रणि
नंदिकेश्वर म्हणाले: हे मुनी, तू महेश्वरभक्तांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या त्या स्थानाबद्दल विचारले आहेस.
प्रकल्पितं हि देवेन तत्तत्कर्मानुगुण्यतः
ते स्थान देवाने प्रत्येक कर्माच्या स्वरूपानुसार निर्माण केले आहे.
त्वया शुश्रुषितं तेषां हिताय महते ह्यलम्
त्यांच्या मोठ्या हितासाठी तू त्यांची सेवा उत्तम केली आहेस.
स्वल्पैर्हि कर्मभिर्ज्ञानैरपि प्राप्ता पुनःपुनः
थोड्या कर्मांनी किंवा ज्ञानानेही ती पुन्हा पुन्हा मिळतात.
कथं नु विरतो देही गर्भमोकसमागमात्
वैराग्य आलेला शरीरधारी गर्भात जन्म घेण्यापासून कसा वाचतो?
प्रदेशाः कथिताः पूर्वं प्रसंगवशतो मया
मी पूर्वी प्रसंगानुसार त्या प्रदेशांचे वर्णन केले आहे.
केचित्तीरेषु गंगायाः केचित्सारस्वते तटे
काही गंगेच्या काठी आहेत, काही सरस्वतीच्या तीरावर आहेत.
अपरे नर्मदातीरे परे गोदावरीतटे
काही जण नर्मदेच्या काठी आहेत, तर काही गोदावरीच्या तीरावर आहेत.
समुद्रपार्श्वेष्वितरं द्वीपेष्वन्ये सरस्वताम्
काही समुद्राच्या काठी, काही बेटांवर, तर काही सरस्वतीच्या जवळ आहेत.
कृष्णवेणीतटे केचित्तुंगभद्रांतिके परे 1.3.2.2.
काही कृष्णा आणि वेणा या नद्यांच्या काठी, तर काही तुंगभद्रेच्या जवळ आहेत.
कावेरीतीर इतरे केचिद्वेगवतीतटे
काही कावेरीच्या तीरावर, तर काही वेगवतीच्या काठी आहेत.
केचिदैरावतीतीरे त्वितरे यातुकांक्षिके
काही ऐरावतीच्या तीरावर, तर काही यातुकाङ्क्षीच्या जवळ आहेत.
कन्यातटेषु कतिचित्कतिचित्कुमारीतीरे परे च तमसावरुणांतिकेन्ये
काही कन्येच्या काठी, काही कुमारीच्या तीरावर, तर इतर तमसा आणि वरुणा यांच्या जवळ आहेत.
विपाशाभ्याश इतरे शतद्रुतितटे परे
काही विपाशा नदीच्या जवळ, तर काही शतद्रूच्या तीरावर आहेत.
केचिद्बिंदुसरोभ्यर्णे परे पंपासरस्तटे
काही बिंदूसर या सरोवराजवळ, तर काही पंपा सरोवराच्या काठी आहेत.
अपरे मालिनीतीरे परे गंधवतीतटे
काही मालिनीच्या तीरावर, तर काही गंधवतीच्या काठी आहेत.
इंद्रद्युम्नसरस्यन्य एके तु मणिकर्णिके पातालगंगासविधे शरावत्यंतिके परे
काही इंद्रद्युम्न सरोवराजवळ, काही मणिकर्णिकेवर, काही पाताळगंगा जवळ, तर काही शरावतीच्या काठी आहेत.
लोहित्याकूलयोः केचित्कतिचित्कालमातटे
काही लोहीत्याच्या संगमावर, तर काही कालमा नदीच्या तीरावर आहेत.
सुरलोपांतिके केचित्पयोष्णीतीरयोः परे
काही सुरलोपा जवळ, तर काही पयोष्णीच्या तीरावर आहेत.