अथ तेषूपविष्टेषु शंभुना विष्टरश्रवाः
ते सर्वजण बसल्यावर, वागण्यात प्रसिद्ध असलेल्या शंभूनं,
श्रीवत्सलांछन हरे दैत्यवंशदवानल
श्रीवत्साचा चिन्ह असलेल्या, दैत्यांचा नाश करणाऱ्या हरिला उद्देशून असे विचारले,
दितिजान्दनुजान्दुष्टान्कच्चिच्छासि रणांगणे
दिती आणि दनु यांच्या दुष्ट पुत्रांचा संहार करणाऱ्या, रणभूमीत तू ठामपणे उभा राहतोस का? असे विचारले.
बाधया रहिता गावः कच्चित्संति महीतले
पृथ्वीवरील गायी कोणत्याही त्रासापासून मुक्त आहेत ना? त्या सुरक्षित आहेत ना?
विधियज्ञाः प्रवर्तंते पृथिव्यां बहुदक्षिणाः
पृथ्वीवर विधिपूर्वक, भरपूर दक्षिणेसह यज्ञ होत आहेत ना?
निष्प्रत्यूहं पठंत्येव सांगान्वेदान्द्विजोत्तमाः
श्रेष्ठ ब्राह्मण सर्व अंगांसह वेदांचा पाठ, कोणत्याही अडथळ्याशिवाय करतात ना?
स्वेषु स्वेषु च धर्मेषु कच्चिद्वर्णाश्रमास्तथा
प्रत्येक वर्ण आणि आश्रम आपापल्या कर्तव्यांमध्ये स्थिर आहेत ना?
धूर्जटिः परिपृछ्येति हृष्टं वैकुंठनायकम्। ब्रह्माणं चापि पप्रच्छ ब्राह्मं तेजः समेधते ।। 4.2.87.
धूर्जटीने आनंदाने वैकुंठनाथाला विचारणा केली आणि ब्रह्माचा तेज प्रकट झालेल्या ब्रह्मालाही विचारले.
सत्यमस्खलितं कच्चिदस्ति त्रैलोक्यमंडपे
त्रैलोक्याच्या सभेत सत्य आणि प्रामाणिकपणा टिकून आहे ना?
इंद्रादयः सुराः कच्चित्स्वेषु स्वेषु पुरेष्वहो
इंद्र आणि इतर देवता आपापल्या नगरीत सुरक्षित आहेत ना?
प्रत्येकं परिपृच्छयेशः सर्वानित्थं कृतादरान्
ईश्वराने सर्वांना आदरपूर्वक, प्रत्येक बाबतीत अशी विचारणा केली.
विससर्जाथ तान्सर्वान्देवः सौधं समाविशत्
मग त्या देवाने सर्वांना निरोप दिला आणि आपल्या महालात गेला.
मध्ये मार्गं स चिंतोभूद्दक्षः सत्याः पिता तदा
मध्येमार्गावर, सत्यप्रिय दक्ष पित्याच्या मनात विचार सुरू झाले.
अतीव क्षुब्धचित्तोभून्मंदराघाततोऽब्धिवत्
त्याचं मन फारच अस्वस्थ झालं, जणू मंदार पर्वताच्या आघाताने समुद्र ढवळून निघावा तसं.
अतीवगर्वितो जातः सती मे प्राप्य कन्यकाम्
माझी सती कन्या मिळाल्यामुळे तो अत्यंत गर्वित झाला.
किं वंश्यस्त्वेष किं गोत्रः किं देशीयः किमात्मकः
'याचा वंश कोणता? कुठलं घराणं? कोणता देश? आणि याचा स्वभाव कसा?' अशी शंका त्याच्या मनात आली.
न प्रायशस्तपस्व्येष क्व तपः क्वास्त्रधारणम्
'हा कुठे तपस्वी आहे? त्याचं तप कुठे? शस्त्रधारण कुठे?' असं त्याला वाटलं.
असौ न ब्रह्मचारी स्यात्कृतपाणिग्रह स्थितिः 4.2.87.
'हा ब्रह्मचारी नाही, कारण त्याने आधीच विवाह केला आहे.'
न ब्राह्मणोभवत्येष यतो वेदो न वेत्त्यमुम्
हा ब्राह्मण नाही, कारण त्याला वेदाची ओळखच नाही.
क्षतात्संत्राणनात्क्षत्रं तत्क्वास्मिन्प्रलयप्रिये
जखमींचे रक्षण करणाऱ्याला क्षत्रिय म्हणतात, पण प्रिये, या संहाराच्या वेळी ते कुठे आहे?
शूद्रोपि न भवेत्प्रायो नागयज्ञोपवीतवान्
तो बहुधा शूद्रही नाही, कारण त्याने नागांचा यज्ञोपवीत घातला आहे.
सर्वः प्रकृत्या ज्ञायेत स्थाणुः प्रकृतिवर्जितः
प्रत्येकाची ओळख त्याच्या स्वभावावरून होते; फक्त स्थिर असणाऱ्याला कोणताही स्वभाव नसतो.
योषापि न भवेदेष यतोसौ श्मश्रुलाननः
तो स्त्रीही नाही, कारण त्याच्या चेहऱ्यावर मिशा आणि दाढी आहे.
बालोपि न भवत्येष यतोऽयं बहुवार्षिकः
तो लहान मुलगाही नाही, कारण तो अनेक वर्षांचा आहे.
अतो युवत्वं संभाव्यं नात्र नूनं चिरंतने
म्हणून त्याला तरुणच मानावे लागेल; तो नक्कीच फार जुना नाही.
ब्रह्मादीन्संहरेत्प्रांते तथापि च न पातकी
तो ब्रह्मा आणि इतरांचा संहार जरी करतो, तरीही तो पापी नाही.
अहो धार्ष्ट्यं महद्दृष्टं जटिलस्याद्य चाद्भुतम् 4.2.87.
अरे, आज या जटाधारीची किती मोठी धाडस आणि आश्चर्यकारक गोष्ट पाहायला मिळाली!
एवंभूता भवंत्येव मातापितृविवर्जिताः
माता-पित्याविना वाढलेल्यांची अशीच स्थिती असते.
स्वच्छंदचारिणोऽनाथाः सर्वत्र स्वाभिमानिनः
ते आपल्याच मर्जीत फिरतात, कोणाच्याही आधाराशिवाय आणि सर्वत्र अभिमान बाळगतात.
जामातॄणां स्वभावोयं प्रायशो गर्वभाजनम्
जावयांचा स्वभावच असा असतो; ते नेहमीच गर्वाने भरलेले असतात.