तस्यैवं ब्रुवतो धातुः क्रतुर्नारायणांशजः
धात्याने असे बोलत असताना, नारायणाच्या अंशातून जन्मलेला यज्ञ
अविज्ञाय परं तत्त्वं किमेतत्प्रतिपाद्यते
परम तत्त्व न समजता हे काय सांगितले जाते?
अहं कर्ता हि लोकानां यज्ञो नारायणः परः
मीच या लोकांचा कर्ता आहे; सर्वोच्च यज्ञ म्हणजे नारायण.
अहमेव परं ज्योतिरहमेव परा गतिः
मीच सर्वोच्च तेज आहे; मीच अंतिम ध्येय आहे.
एवं विप्र कृतौ मोहात्परस्परजयैषिणौ 4.1.31.
असं ब्राह्मणांनो, कृतयुगात दोघेही एकमेकावर विजय मिळवायच्या मोहातून एकमेकांशी स्पर्धा करू लागले.
यूयमेव न संदेहः किं तत्त्वं प्रतितिष्ठत
तुम्हीच, यात शंका नाही, सत्यावर ठाम राहू शकत नाही.
श्रुतय ऊचुः यदि मान्या वयं देवौ सृष्टिस्थितिकरौ विभू
वेद म्हणाले — हे देवांनो, जर आम्हाला सन्मान द्यायचा असेल, तर आम्हीच या सृष्टीचे निर्माण करणारे आणि पालन करणारे आहोत.
श्रुत्युक्तमिदमाकर्ण्य प्रोचतुस्तौ श्रुतीः प्रति
वेदांनी असे सांगितल्यावर, त्या दोघांनी वेदांना उत्तर दिले.
ऋगुवाच यदंतःस्थानि भूतानि यतः सर्वं प्रवर्तते
ऋग्वेद म्हणाला — ज्याच्यात सर्व जीव राहतात, ज्याच्यापासून सर्व काही निर्माण होते,
येन प्रमाणं हि वयं स एकः सर्वदृक्छिवः
ज्याच्या मापाने आम्ही ओळखले जातो — तोच सर्वत्र पाहणारा, एकमेव शिव आहे.
यद्भासा भासते विश्वं स एकस्त्र्यंबकः परः
ज्याच्या प्रकाशामुळे हे विश्व उजळते — तोच त्रिनेत्रधारी, सर्वश्रेष्ठ आहे.
तमाहुरेकं कैवल्यं शंकरं दुःखतस्करम्
त्याला एक, अद्वितीय, शंकर, दुःख दूर करणारा असे म्हणतात.
श्रुतीरितं निशम्येत्थं तावतीव विमोहितौ
वेदांनी असे सांगितल्यावर, दोघेही फारच गोंधळले.
कथं प्रमथनाथोसौ रममाणो निरंतरम्
तो प्रमथांचा स्वामी, नेहमी आनंदात रमणारा,
विटंकवेशो जटिलो वृषगोव्यालभूषणः 4.1.31.
कसा काय भिक्षुकाचा वेश घेतो, जटाधारी होतो, आणि बैल, गाय, सर्प यांची अलंकारे धारण करतो?
तदुदीरितमाकर्ण्य प्रणवात्मा सनातनः
हे ऐकल्यावर, प्राचीन काळापासून प्रपंचाचा आत्मा असलेला तो सनातन प्रभू,
प्रणव उवाच कदाचिद्रमते रुद्रो लीलारूपधरो हरः
प्रणव म्हणाला — कधी कधी रुद्र, खेळकर रूप धारण करून, आनंदात रमतो.
असौ हि भगवानीशः स्वयंज्योतिः सनातनः
तोच भगवंत, स्वतः प्रकाशमान, सनातन स्वामी आहे.
इत्येवमुक्तेपि तदा मखमूर्तेरजस्य हि
असे सांगितले तरी, त्या वेळी ब्रह्मदेवाच्या यज्ञमूर्तीमधून,
प्रादुरासीत्ततो ज्योतिरुभयोरंतरे महत्
त्या दोघांच्या मध्ये एक महान तेज प्रकट झाले.
ज्योतिर्मंडलमध्यस्थो ददृशे पुरुषाकृतिः
त्या तेजाच्या मध्यभागी मानवासारखी एक मूर्ती दिसली.
आवयोरंतरं कोसौ बिभृयात्पुरुषाकृतिम्
आपल्यामध्ये उभा असलेला हा मानवरूप कोण आहे?
स्रष्टा क्षणेन च महान्पुरुषो नीललोहितः
क्षणातच निळ्या आणि तांबड्या रंगाचा तो महान पुरुष निर्माण झाला.
हिरण्यगर्भस्तं प्राह जाने त्वां चंद्रशेखरम्
हिरण्यगर्भाने त्याला म्हटले, "मी तुला ओळखतो, चंद्रशेखर."
रोदनाद्रुद्रनामापि योजितोसि मया पुरा 4.1.31.
तू रडलास म्हणून मी तुला पूर्वी 'रुद्र' हे नाव दिले होते.
अथेश्वरः पद्मयोनेः श्रुत्वा गर्ववतीं गिरम्
मग प्रभूने कमळातून जन्मलेल्या ब्रह्माच्या गर्विष्ठ वाणी ऐकली.
प्राह पंकजजन्मासौ शास्यस्ते कालभैरव
"हा कमळातून जन्मलेला तुझ्याकडून, कालभैरवा, शिकवला जाईल," असे त्याने सांगितले.
विश्वं भर्तुं समर्थोऽसि भरणाद्भैरवः स्मृतः
तू संपूर्ण विश्व पेलू शकतोस म्हणून तुला 'भैरव' असे नाव मिळाले.
आमर्दयिष्यति भवांस्तुष्टो दुष्टात्मनो यतः
तू प्रसन्न झाल्यावर दुष्टांचा नाश करशील.
यतः पापानि भक्तानां भक्षयिष्यति तत्क्षणात्
आणि भक्तांचे पाप क्षणात संपवशील म्हणून,