प्रादुर्भावं भैरवस्य महापातकनाशनम्
भैरवाचा प्रादुर्भाव मोठ्या पापांचा नाश करणारा आहे.
पाणिभ्यां परितः प्रपीड्य सुदृढं निश्चोत्य निश्चोत्य च ब्रह्मांडं सकलं पचेलिमरसालोच्चैः फलाभं मुहुः
हातांनी सर्व बाजूंनी घट्ट दाबून, पुन्हा पुन्हा पिळून, संपूर्ण ब्रह्मांड पचेलिमा फळांच्या रसासारखे वारंवार फळासारखे होते.
कुंभयोने न वेत्त्येव महिमानं महेशितुः
कुंभातून जन्मलेल्याला महेश्वराची खरी महती कळत नाही.
न चित्रमत्र भूदेव भवमाया दुरत्यया
हे भूमीचे देव, यात काहीच आश्चर्य नाही, कारण भवाच्या मायेतून सुटणे फार कठीण आहे.
वेदयेद्यदिचात्मानं स एव परमेश्वरः 4.1.31.
जो स्वतःला ओळखतो, तोच खरा परमेेश्वर आहे.
स सर्वगोपि नेक्ष्येत स्वात्मारामो महेश्वरः
तो सर्वत्र असला तरी दिसत नाही; महेश्वर स्वतःच्या आनंदात मग्न असतो.
पुरा पितामहं विप्र मेरुशृंगे महर्षयः
पूर्वी पितामह आणि महर्षी मेरूच्या शिखरावर होते.
समा यया महेशस्य मोहितो लोकसंभवः
ज्याच्यामुळे महेशासह सृष्टीचा जन्म झालेला मोहित झाला.
जगद्योनिरहं धाता स्वयंभूरेक ईश्वरः
मीच जगाचा मूळ स्रोत, पालन करणारा, स्वयंभू आणि एकमेव ईश्वर आहे.
प्रवर्तको हि जगतामहमेको निवर्तकः
मीच जगाचा आरंभ करणारा आणि मीच त्याचा अंत करणारा आहे.
तस्यैवं ब्रुवतो धातुः क्रतुर्नारायणांशजः
धात्याने असे बोलत असताना, नारायणाच्या अंशातून जन्मलेला यज्ञ
अविज्ञाय परं तत्त्वं किमेतत्प्रतिपाद्यते
परम तत्त्व न समजता हे काय सांगितले जाते?
अहं कर्ता हि लोकानां यज्ञो नारायणः परः
मीच या लोकांचा कर्ता आहे; सर्वोच्च यज्ञ म्हणजे नारायण.
अहमेव परं ज्योतिरहमेव परा गतिः
मीच सर्वोच्च तेज आहे; मीच अंतिम ध्येय आहे.
एवं विप्र कृतौ मोहात्परस्परजयैषिणौ 4.1.31.
असं ब्राह्मणांनो, कृतयुगात दोघेही एकमेकावर विजय मिळवायच्या मोहातून एकमेकांशी स्पर्धा करू लागले.
यूयमेव न संदेहः किं तत्त्वं प्रतितिष्ठत
तुम्हीच, यात शंका नाही, सत्यावर ठाम राहू शकत नाही.
श्रुतय ऊचुः यदि मान्या वयं देवौ सृष्टिस्थितिकरौ विभू
वेद म्हणाले — हे देवांनो, जर आम्हाला सन्मान द्यायचा असेल, तर आम्हीच या सृष्टीचे निर्माण करणारे आणि पालन करणारे आहोत.
श्रुत्युक्तमिदमाकर्ण्य प्रोचतुस्तौ श्रुतीः प्रति
वेदांनी असे सांगितल्यावर, त्या दोघांनी वेदांना उत्तर दिले.
ऋगुवाच यदंतःस्थानि भूतानि यतः सर्वं प्रवर्तते
ऋग्वेद म्हणाला — ज्याच्यात सर्व जीव राहतात, ज्याच्यापासून सर्व काही निर्माण होते,
येन प्रमाणं हि वयं स एकः सर्वदृक्छिवः
ज्याच्या मापाने आम्ही ओळखले जातो — तोच सर्वत्र पाहणारा, एकमेव शिव आहे.
यद्भासा भासते विश्वं स एकस्त्र्यंबकः परः
ज्याच्या प्रकाशामुळे हे विश्व उजळते — तोच त्रिनेत्रधारी, सर्वश्रेष्ठ आहे.
तमाहुरेकं कैवल्यं शंकरं दुःखतस्करम्
त्याला एक, अद्वितीय, शंकर, दुःख दूर करणारा असे म्हणतात.
श्रुतीरितं निशम्येत्थं तावतीव विमोहितौ
वेदांनी असे सांगितल्यावर, दोघेही फारच गोंधळले.
कथं प्रमथनाथोसौ रममाणो निरंतरम्
तो प्रमथांचा स्वामी, नेहमी आनंदात रमणारा,
विटंकवेशो जटिलो वृषगोव्यालभूषणः 4.1.31.
कसा काय भिक्षुकाचा वेश घेतो, जटाधारी होतो, आणि बैल, गाय, सर्प यांची अलंकारे धारण करतो?
तदुदीरितमाकर्ण्य प्रणवात्मा सनातनः
हे ऐकल्यावर, प्राचीन काळापासून प्रपंचाचा आत्मा असलेला तो सनातन प्रभू,
प्रणव उवाच कदाचिद्रमते रुद्रो लीलारूपधरो हरः
प्रणव म्हणाला — कधी कधी रुद्र, खेळकर रूप धारण करून, आनंदात रमतो.
असौ हि भगवानीशः स्वयंज्योतिः सनातनः
तोच भगवंत, स्वतः प्रकाशमान, सनातन स्वामी आहे.
इत्येवमुक्तेपि तदा मखमूर्तेरजस्य हि
असे सांगितले तरी, त्या वेळी ब्रह्मदेवाच्या यज्ञमूर्तीमधून,
प्रादुरासीत्ततो ज्योतिरुभयोरंतरे महत्
त्या दोघांच्या मध्ये एक महान तेज प्रकट झाले.