कथं नाज्ञायि तनयो ऽविनयानयकोविदः
दुष्ट वागणुकीत पटाईत असलेला तो मुलगा कसा ओळखला गेला नाही?
प्रावृत्य वाससा मौलिं प्राविशन्निजमंदिरम्
त्याने डोक्यावर वस्त्र घालून आपल्याच घरात प्रवेश केला.
दीक्षितायिनि कुत्रासि क्व ते गुणनिधिः सुतः
दिक्षिताची पत्नी, कुठे आहेस? तुझा गुणी मुलगा कुठे आहे?
अंगोद्वर्तन काले या त्वया मेंऽगुलितो हृता
हातपाय चोळताना तू माझी अंगठी घेतलीस, ती चोरी झाली.
इति श्रुत्वाथ तद्वाक्यं भीता सा दीक्षितायिनी
ती दिक्षिताची पत्नी हे ऐकून घाबरली.
व्यग्रास्मि देवपूजार्थमुपहारादि कर्मणि 4.1.13.
मी देवपूजेच्या तयारीत आणि इतर कामांत व्यस्त आहे.
इदानीमेव पक्वान्नकरणव्यग्रया मया
आत्ताच मी शिजवलेलं अन्न तयार करण्यात गुंतले आहे.
दीक्षित उवाच हंहो सत्पुत्रजननि नित्यं सत्यप्रभाषिणि
दिक्षित म्हणाला, 'सद्गुणी मुलाची आई, नेहमी सत्य बोलणारी.'
तदातदेति त्वं ब्रूया नाथेदानीं स निर्गतः
तू कधी 'तेव्हा' तर कधी 'नाही' असं म्हणतेस; तो आता बाहेर गेला आहे.
कुतस्त्वच्छाटकः पत्नि मांजिष्ठो यो मयाऽर्पितः
पत्नी, मी दिलेला तो लाल शाल तुझ्याकडे कुठून आला?
सांप्रतं नेक्ष्यते सोपि भृंगारुर्मणिमंडितः
आता तो रत्नांनी सजलेला भृंगही दिसत नाही.
क्व दाक्षिणात्यं तत्कांस्यं गौडी ताम्रघटी क्व सा
तो दक्षिणेकडील कांस्य कुठे, ती गौड देशातील तांब्याची घागर कुठे, आणि ती कुठे?
क्व सा पर्वतदेशीया चंद्रकांतशिलोद्भवा
ती पर्वतावर राहणारी, चंद्रकांत मण्यापासून जन्मलेली कुठे आहे?
किं बहूक्तेन कुलजे तुभ्यं कुप्याम्यहं वृथा
अजून काय सांगू? कुलवती, मी तुझ्यावर व्यर्थ रागावतो आहे.
अनपत्योस्मि तेनाहं दुष्टेन कुलदूषिणा
त्या दुष्ट, कुलाचा नाश करणाऱ्यामुळे मी अपत्यहीन झालो आहे.
अपुत्रत्वं वरं नृणां कुपुत्रात्कुलपांसनात् 4.1.13.
माणसांसाठी वाईट पुत्रामुळे कुलाला कलंक लागण्यापेक्षा अपत्य नसणेच बरे.
स्नात्वा नित्यविधिं कृत्वा तस्मिन्नेवाह्निकस्यचित्
स्नान करून आणि नित्यकर्मे करून, त्याच दिवशी,
श्रुत्वा तथा स वृत्तांतं प्राक्तनं स्वं विनिंद्य च
तो तो सगळा प्रसंग ऐकून, आपला भूतकाळ दोष देत,
चिंतामवाप महतीं क्व यामि करवाणि किम्
तो खोल विचारात पडला—'कुठे जाऊ, काय करू?'
देशांतरे ह्यस्ति धनः सद्विद्यः सुखमेधते
इतर देशात धन, खरी विद्या आणि सुख मिळते.
यायजूके कुले जन्म क्वक्व मे व्यसनं तथा
याज्ञिक कुटुंबात जन्म कुठे, आणि माझे हे दुर्दैव कुठे?
भिक्षितुं नाधिगच्छामि न मे परिचितः क्वचित्
मला भिक्षा मागता येत नाही; माझी कुठेच ओळख नाही.
सदाभ्युदिते भानौ प्रसूर्मे मृष्टभोजनम्
सूर्य उगवला की माझ्या आईने मला नेहमी स्वच्छ शिजवलेले जेवण दिले.
इति चिंतयतस्तस्य भानुरस्ताचलं गतः
तो असे विचार करत असताना सूर्य पर्वतामागे मावळला.
महोपहारानादाय नगराद्बहिरभ्यगात्
मोठे नैवेद्य घेऊन तो शहराबाहेर गेला.
पक्वान्नगंधमाघ्राय क्षुधितः स तमन्वगात् 4.1.13.
शिजवलेल्या अन्नाचा सुवास घेत, भुकेला असताना तो त्याच्या मागे गेला.
पलायमानो निहतः क्षणात्पंचत्वमागतः
पळताना तो मारला गेला आणि क्षणात मृत्यू पावला.
कुलाचारप्रतीपोयं पित्रोर्वाक्यपराङ्मुखः 4.1.13.
हा घरातील चालीरीतींना विरोध करतो आणि आईवडिलांच्या शब्दांकडे दुर्लक्ष करतो.
कलिंगराजोभविताऽधुनाविधुतकल्मषः 4.1.13.
कलींगाचा राजा आता सर्व पापांपासून मुक्त होईल.
स्वार्थदीपदशोद्योत लिंगमौलि तमोहरः 4.1.13.
स्वार्थाचा प्रकाश असलेला लिंगाचा शिरोमणी अंधार दूर करतो.