एवं विसृज्य देवेशमाचार्याय प्रदापयेत्
अशा प्रकारे देवेशाचा विसर्जन करून, ते गुरूला द्यावं.
प्रतिवर्षं तु यः कुर्यात्तुलसीकरपीडनम् इहलोके परत्राऽपि विपुलं च यशो लभेत् ।। 2.4.31.
जो दरवर्षी तुळशीच्या कांड्याचं दाबणं करतो, त्याला या लोकात आणि पुढच्या जन्मातही मोठं यश मिळतं.
एकादश्यां तु गृह्णीयाद्व्रतं पंचदिनात्मकम्
एकादशीच्या दिवशी पाच दिवस चालणारे व्रत घ्यावे.
शरपंजरसुप्तेन भीष्मेण तु महात्मना कथिता पांडुदायादैः कृष्णेनाऽपि श्रुतास्तदा
या व्रताचे महात्म्य भीष्मांनी, शरांच्या शय्येवर झोपलेले असताना, पांडवांना सांगितले होते आणि त्या वेळी कृष्णानेही ते ऐकले.
ततः प्रीतेन मनसा वासुदेवेन भाषितम्
नंतर वासुदेवाने आनंदाने बोलायला सुरुवात केली.
एकादश्यां कार्तिकस्य याचितं च जलं त्वया
कार्तिक महिन्यातील एकादशीला तू पाणी मागितले होतेस.
तुष्टानि तव गात्राणि तस्मादद्यदिनावधि
त्या दिवसापासून तुझे अंग तृप्त झाले आहे.
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मम संतुष्टिकारकम्
म्हणून, माझे समाधान होईल असे सर्वतोपरी प्रयत्न करून कर.
कार्तिकस्य व्रतं कृत्वा न कुर्याद्भीष्मपंचकम्
कार्तिक व्रत केल्यानंतर भीष्म पंचक व्रत टाळू नये.
अशक्तश्चेन्नरो भूयादसमर्थश्च कार्तिके
जर एखादा पुरुष कार्तिकात असमर्थ किंवा अशक्त असेल—
सत्यव्रताय शुचये गांगेयाय महात्मने
—सत्यव्रती, पवित्र आणि गंगेचा थोर पुत्र—
सव्येनाऽनेन मंत्रेण तर्पणं सार्ववर्णिकम् ।। 2.4.32.
—डाव्या हाताने, या मंत्राने, सर्व जातींसाठी तर्पण करावे.
व्रतांगत्वात्पूर्णिमायां प्रदेयः पापपूरुषः
व्रताचा भाग म्हणून पौर्णिमेला पापी माणसाचा त्याग करावा.
यः पुत्रार्थं व्रतं कुर्यात्सस्त्रीको भीष्मपञ्चकम्
जो पुत्रप्राप्तीसाठी पत्नीसमवेत भीष्म पंचक व्रत करतो—
अवश्यमेव कर्तव्यं तस्माद्भीष्मस्य पंचकम्
—त्याने भीष्माचे पाच दिवसांचे व्रत नक्कीच करावे.
कार्तिकेयाय रुद्रेण पुरा प्रोक्तः सविस्तरात्
पूर्वी रुद्रांनी हे कार्तिकेयाला सविस्तर सांगितले होते.
भीष्मेणैतद्यतः प्राप्तं व्रतं पञ्चदिनात्मकम्
हे पाच दिवसांचे व्रत भीष्मांकडून मिळाले आहे.
सकाशाद्वासुदेवस्य तेनोक्तं भीष्मपञ्चकम्
वासुदेवाकडून याचे भीष्म पंचक असे नामकरण झाले.
कार्तिके शुक्लपक्षे तु शृणु धर्मं पुरातनम्
आता कार्तिक महिन्यातील शुक्ल पक्षातील प्राचीन धर्म ऐक.
अम्बरीषेण भोगाद्यैश्चीर्णं त्रेतायुगादिषु
अंबरिषाने त्रेतायुगाच्या सुरुवातीला, भोगादी उपायांनी हे व्रत केले होते.
क्षत्रियैश्च तथा वैश्यैः सत्यशौचपरायणैः
क्षत्रिय आणि वैश्य, जे नेहमी सत्य आणि शुद्धतेला महत्त्व देतात,
दुष्करं भीष्ममित्याहुर्न शक्यं प्राकृतैर्नरैः 2.4.32.
हे व्रत फार कठीण आणि भयंकर मानले जाते, सामान्य माणसांना ते शक्य नाही.
व्रतं चैतन्महापुण्यं महापातकनाशनम्
हे व्रत फार पुण्यदायक असून मोठ्या पापांचा नाश करते.
कार्तिकस्याऽमले पक्षे स्नात्वा सम्यग्विधानतः
कार्तिक महिन्याच्या शुद्ध पक्षात, योग्य पद्धतीने स्नान केल्यावर,
प्रातः स्नात्वा विशेषेण मध्याह्ने च तथा व्रती
विशेषतः सकाळी आणि तसेच मध्यान्हीही स्नान करून व्रती,
यवव्रीहितिलैः सम्यक्पितॄन्संतर्पयेत्क्रमात्
यव, तांदूळ आणि तीळ यांनी पितरांचे योग्य रीतीने तर्पण करावे.
भीष्मायोदकदानं च अर्घ्यं चैव प्रयत्नतः
भीष्म यांना पाण्याचा आणि अर्घ्याचा विधीने दान करावे.
पंचरत्नं विशेषेण दत्त्वा विप्राय यत्नतः
विशेष प्रयत्न करून, पाच रत्ने ब्राह्मणाला द्यावीत.
पञ्चके पूजयित्वा तु कोटिजन्मानि तुष्यति
पंचकाच्या पाच दिवसात पूजा केल्यावर, तो कोटी जन्मांची संतुष्टी मिळवतो.
यत्किंचिद्ददते मर्त्यः पंचधातुप्रकल्पितम्
माणूस जे काही पाच धातूंपासून बनवलेले दान देतो,