धर्मदत्त उवाच आराधयंति सर्वेऽपि विष्णुं भक्ताऽर्तिनाशनम्
धर्मदत्त म्हणाला : सर्व भक्त लोक विष्णूची पूजा करतात, जो भक्तांच्या दुःखांचा नाश करणारा आहे.
विष्णुप्रीतिकरं तेषां किंचित्सान्निध्यकारकम्
विष्णूला आनंद देणारी आणि त्याला भक्तांच्या जवळ आणणारी गोष्ट म्हणजे—
सेतिहासकथां पुण्यां कथ्यमानां पुराभवाम्
पवित्र आणि प्राचीन कथा सांगणं, ज्या मी आता सांगणार आहे.
कांचिपुर्यां पुरा चोलश्चक्रवर्ती नृपोऽभवत्
पूर्वी कांचीपुरमध्ये चोल वंशाचा एक सम्राट राज्य करत होता.
यस्मिञ्छासति भूचक्रं दरिद्रो वाऽपि दुःखितः
त्याच्या राज्यात पृथ्वीवर कुणीही गरीब किंवा दुःखी नव्हता.
यस्याप्युन्नतयज्ञस्य ताम्रपर्ण्यास्तटावुभौ
त्याने केलेले दोन्ही महान यज्ञ ताम्रपर्णीच्या काठी झाले होते.
तत्र श्रीरमणं देवं संपूज्य विधिवन्नृपः
तेथे त्या राजाने श्रीरमण देवाची विधिपूर्वक पूजा केली.
प्रणम्य दण्डवद्भूमावुपविष्टः स तत्र वै 2.4.26.
त्याने जमिनीवर पूर्णपणे वाकून नमस्कार केला आणि मग तिथे बसला.
देवार्चनार्थं पाणौ तु तुलस्युदकधारिणम्
देवाची पूजा करण्यासाठी त्याने हातात तुळशीचे पान आणि पाणी घेतले.
स तत्राभ्येत्य विप्रर्षिर्देवदेवमपूजयत्
तेथे एक ब्राह्मण ऋषी आला आणि देवांचा देव असलेल्या विष्णूची पूजा केली.
तुलसीपूजया तस्य रत्नपूजां पुरा कृताम्
त्याने तुळशीच्या पूजेमुळे राजाने पूर्वी केलेल्या रत्नांच्या पूजेलाही मागे टाकलं.
विष्णुदास कथं सेयमाच्छन्ना तुलसीदलैः
विष्णुदास, ही पूजा तुळशीच्या पानांनी का झाकली गेली आहे असं वाटतं?
विष्णुभक्तिं न जानासि वराकोऽसि मतो मम
तुला विष्णूभक्तीचं ज्ञान नाही; माझ्या दृष्टीने तू खूपच कमी दर्जाचा आहेस.
इति तद्वचनं श्रुत्वा सक्रोधः स द्विजोत्तमः
हे शब्द ऐकून तो श्रेष्ठ ब्राह्मण रागावला.
कियद्विष्णुव्रतं पूर्वं त्वया चीर्णं वदस्व तत्
तू याआधी किती विष्णूव्रतं केल्यास, ते सांग.
तद्ब्राह्मणवचः श्रुत्वा प्रहस्य स नृपोत्तमः
त्या ब्राह्मणाचे शब्द ऐकून तो उत्तम राजा हसला.
इत्थं चेद्वदसे विप्र विष्णुभक्त्याऽतिगर्वितः
असं बोलत असशील, ब्राह्मण, विष्णूभक्तीमुळे फारच गर्वित झालास.
यज्ञदानादिकं नैव विष्णोस्तुष्टिकरं कृतम् 2.4.26.
मग यज्ञ, दान आणि अशा गोष्टींनी विष्णूला खऱ्या अर्थाने समाधान मिळत नाही.
ईदृशस्याऽपि ते गर्व एष तिष्ठति भक्तितः
तरीसुद्धा तुझा हा गर्व, भक्तीमुळेच, तसाच टिकून आहे.
साक्षात्कारमहं विष्णोरेष वादो गमिष्यति
मी विष्णूचा प्रत्यक्ष दर्शन घडवून आणीन; हा वाद मिटवला जाईल.
आरभद्वैष्णवं सत्रं कृत्वाऽऽचार्यं तु मुद्गलम्
त्याने मोठा वैष्णव यज्ञ सुरू केला, आणि मुख्य पुरोहित म्हणून मुद्गलला नेमलं.
ऋषिसंघसमाजुष्टं बह्वन्नं बहुदक्षिणम्
ऋषींच्या सभा उपस्थित होत्या, भरपूर अन्न आणि अनेक दान दिलं गेलं.
विष्णुदासोऽपि तत्रैव तस्थौ देवालये व्रती
विष्णूदासही तिथेच देवळात, व्रत पाळत राहिला.
माघोर्जयोर्व्रतं सम्यक्तुलसीवनपालनम्
त्याने माघ आणि कार्तिक महिन्याचं व्रत पूर्णपणे पाळलं, आणि तुलसीच्या वनाची काळजी घेतली.
उपचारैः षोडशभिर्नृत्यगीतादिमंगलैः
सोळा प्रकारच्या उपचारांसह, नृत्य, गाणं आणि शुभ विधी करण्यात आले.
नित्यं संस्मरणं विष्णोर्गच्छन्भुवि स्वपन्नपि
तो नेहमी विष्णूचा स्मरण करत असे, जमिनीवर चालताना किंवा झोपेतही.
माघकार्तिकयोर्नित्यं विशेषनियमानपि
माघ आणि कार्तिक महिन्यांत, त्याने विशेष नियम पाळले.
एवं समाराधयतोः श्रियः पतिं तयोश्च चोलेश्वरविष्णुदासयोः 2.4.26.
अशा प्रकारे, कोलेश्वर आणि विष्णूदास दोघेही श्रीच्या स्वामीची पूजा करत होते.
स पाकमकरोत्तावदहरत्कोऽप्यलक्षितः
त्याने नैवेद्य तयार केला, पण कुणीतरी अदृश्य व्यक्ती तो घेऊन गेली.
तमदृष्ट्वाऽप्यसौ पाकं पुनर्नैवाऽकरोत्तदा
जरी त्याला तो कुणी आहे हे दिसलं नाही, तरी त्याने त्या वेळी पुन्हा नैवेद्य तयार केला नाही.