यत्किंचित्कुरुते पुण्यं धात्रीछायासु मानवः
कोणतंही पुण्याचं काम माणूस आवळ्याच्या सावलीत करतो,
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
इथे एक प्राचीन कथा उदाहरण म्हणून सांगतात.
अयोध्यानगरे कश्चिद्वैश्यश्चासीद्विजोत्तम 2.4.12.
अयोध्या नगरीत एक व्यापारी होता, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण.
भिक्षया चोदराग्निं स शमयामास नारद
तो भिक्षेवर पोटाची आग शांत करायचा, हे नारद.
भिक्षाप्तचणकान्गृह्य धात्रीछायामगात्किल
त्याला भिक्षेत हरभरे मिळाले आणि तो आवळ्याच्या झाडाखाली गेला, असं सांगतात.
केचिदुर्वरितास्तेपु चणकास्तत्र नारद
त्या हरभर्यांपैकी काही कच्चे होते, हे नारद.
तेन पुण्यप्रभावेन राजाऽऽसीद्धनिकः क्षितौ
त्या पुण्याच्या प्रभावामुळे तो पृथ्वीवर धनवान राजा झाला.
धात्रीवने मुनिश्रेष्ठ सर्वकामार्थसिद्धये यः शृणोति स पापेभ्यो मुच्यते द्विजसूनुवत्
हे श्रेष्ठ मुनी, जो कोणी आवळ्याच्या वनात सर्व इच्छा आणि उद्दिष्ट साधण्यासाठी हे ऐकतो, तो ब्राह्मणपुत्रासारखा पापांपासून मुक्त होतो.
नारद उवाच कोऽभूद्द्विजसुतो ब्रह्मन्किं पापं कृतवान्पुरा
नारद म्हणाले : तो ब्राह्मणपुत्र कोण होता, ब्रह्मन्? त्याने पूर्वी कोणते पाप केले होते?
देवशर्मेति विख्यातो वेदवेदांगपारगः
तो देवशर्मा म्हणून प्रसिद्ध होता आणि वेद व त्यांचे अंग उत्तमपणे जाणणारा होता.
इदानीं कार्तिको मासो वर्तते हरिवल्लभः
आता कार्तिक महिना, जो हरिचा आवडता आहे, तो सुरू झाला आहे.
तुलसीपुष्पसहितां कुरुपूजां हरेः सुत 2.4.12.
कुरुपुत्रा, तुलसीच्या फुलांसह हरिपूजा कर.
एवं पितुर्वचः श्रुत्वा पुत्रः क्रोधसमन्वितः
वडिलांचे असे बोल ऐकून मुलगा रागाने भरून गेला.
इति पुत्रवचः श्रुत्वा सक्रोधः प्राह तं सुतम्
मुलाच्या बोलण्यावर वडिलांनीही रागाने त्याला उत्तर दिले.
मूषको भव दुर्बुद्धे वने वृक्षस्य कोटरे
दुष्ट बुद्धीच्या, आता वनातल्या झाडाच्या ढोलीत उंदीर हो.
दुर्योनेर्मम मुक्तिः स्यात्कथं तद्वद मे गुरो
मी नीच कुळात जन्मलो, मग मला मुक्ती कशी मिळेल? हे गुरुजी, ते मला सांगा.
यदोर्ज्जव्रतजं पुण्यं शृणोषि हरिवल्लभम्
हरिच्या आवडत्या उर्ज्जव्रताचे पुण्य ऐक.
स पित्रा चैवमुक्तस्तु तत्क्षणान्मूषकोऽभवत्
वडिलांनी असे म्हटल्यावर तो क्षणात उंदीर झाला.
एकदा कार्तिके मासि विश्वामित्रः सशिष्यकः
एकदा कार्तिक महिन्यात विश्वामित्र आपल्या शिष्यासह होता.
कथयामास माहात्म्यं शिष्येभ्यश्चोर्ज्जसंभवम्
त्याने शिष्यांना उर्ज्जव्रतामुळे मिळणारे माहात्म्य सांगायला सुरुवात केली.
दृष्ट्वा ऋषिगणान्हंतुं कृतेच्छः प्राणिघातकः
ऋषींच्या समूहाला पाहून त्या प्राणहंता माणसाने त्यांना मारण्याची इच्छा केली.
अथोवाच द्विजान्नत्वा भवद्भिः क्रियतेऽत्र किम् 2.4.12.
मग त्याने द्विजांना वाकून विचारले, 'तुम्ही इथे काय करत आहात?'
विश्वामित्र उवाच सर्वेषामेव मासानां कार्तिकः श्रेष्ठ उच्यते
विश्वामित्र म्हणाला, 'सर्व महिन्यांमध्ये कार्तिक हा श्रेष्ठ मानला जातो.'
कार्तिके मासि यः कुर्यात्स्नानं दानं च पूजनम्
जो कोणी कार्तिक महिन्यात स्नान, दान आणि पूजा करतो—
व्याधप्रयुक्तमाकर्ण्य धर्मं च ऋषिणा द्विजः
ऋषीने सांगितलेला धर्म आजारी असलेल्या द्विजालाही ऐकू येतो.
विश्वामित्रं प्रणम्याथ स्ववृत्तांतं निवेद्य च
मग विश्वामित्राला वाकून नमस्कार करून त्याने आपली गोष्ट सांगितली.
विस्मितो गाधिपुत्रस्तु व्याधश्चैव विशेषतः
गाधीपुत्र आश्चर्यचकित झाला आणि शिकारी तर विशेषच.
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कार्तिके केशवाऽग्रतः
म्हणून कार्तिक महिन्यात सर्व प्रयत्नांनी केशवाच्या समोर—
मूषकोऽपि च दुर्योनेर्मुक्त ऊर्जकथाश्रुतेः
कुत्रही जन्मलेल्या उंदीरालाही, आवळ्याच्या सामर्थ्याची कथा ऐकून, मुक्ती मिळते.
धात्रीछायां समाश्रित्य वनभोजनमाचरेत् कृत्वा कर्माणि नित्यानि माधवं पूजयेत्ततः
आवळ्याच्या झाडाच्या सावलीत आसरा घेऊन, वनातील अन्न खावे; रोजची कामे करून, नंतर माधवाची पूजा करावी.