परदीप प्रबोधस्य माहात्म्यमपि वै श्रुतम्
दुसऱ्याचा दिवा पेटवण्याचे महत्त्वही ऐकले आहे.
यस्य श्रवणमात्रेण दीपदाने मतिर्भवेत्
फक्त ऐकूनसुद्धा दिवा दानाची इच्छा मनात येते.
संप्राप्ते कार्तिके मासि प्रातःस्नानपरायणः
कार्तिक महिना आला की, जो सकाळच्या स्नानाला भक्तीने लागतो,
सर्वलोकाधिपो भूत्वा सर्वसंपत्समन्वितः
तो सर्व लोकांचा स्वामी होतो आणि सर्व संपत्ती त्याला मिळते.
स्नानदानक्रियापूर्वं हरिमंदिरमस्तके कार्तिके शुद्धपूर्णायां विधिनोत्सर्जयेच्च तम्
स्नान, दान आणि इतर विधी करण्यापूर्वी, कार्तिक महिन्यातील शुद्ध पौर्णिमेच्या रात्री, हरिमंदिराच्या कळसावर ते विधिपूर्वक सोडावे.
यः करोति विधानेन कार्तिके व्योम्नि दीपकम्
जो कोणी कार्तिक महिन्यात योग्य पद्धतीने आकाशात दिवा लावतो—
अत्र ते वर्णयिष्यामि इतिहासं पुरातनम्
याबद्दल मी तुला एक प्राचीन कथा सांगतो.
पुरा तु निष्ठुरोनाम लुब्धको लोककंटकः 2.4.7.
पूर्वी निष्ठुर नावाचा एक क्रूर शिकारी होता, जो लोकांना त्रास देत असे.
वने चरन्मृगान्सर्वान्हत्वा वृत्तिमकल्पयत्
तो जंगलात हिंडत सर्व प्राणी मारून आपला उदरनिर्वाह करत असे.
कंचिद्ग्रामं जगामाशु चौर्यार्थं कार्तिके मुने
कार्तिक महिन्यात, हे मुनी, चोरी करण्याच्या हेतूने तो एका गावात पटकन गेला.
चन्द्रशर्माख्यविप्रस्य वचनात्कार्तिके सुधीः
कार्तिक महिन्यात, चंद्रशर्मा नावाच्या बुद्धिमान ब्राह्मणाच्या सांगण्यावरून—
दीपं दत्त्वा महाभक्त्या अशृणोच्च कथां निशि
त्याने मोठ्या भक्तीने दिवा अर्पण केला आणि रात्री कथा ऐकली.
राज्ञा दत्तं व्योमदीपं पश्यन्क्षणमतिष्ठत
राजाने अर्पण केलेला आकाशदिवा पाहत तो क्षणभर उभा राहिला.
शीघ्रमागत्य जग्राह तैलपात्रं सदीपकम्
तो पटकन जाऊन दिव्यासह तेलाचे पात्र उचलले.
तत्र पीत्वा तु तैलं च दीपं स्थाप्य स पक्षिराट्
तेथे, तेल पिऊन, पक्षीराजाने दिवा खाली ठेवला.
तदानीं दैवयोगेन ग्रहीतुं पक्षिसत्तमम्
त्याच वेळी, दैवी संयोगाने, कोणी तरी त्या उत्तम पक्षाला पकडायला आला.
तदग्रे मुखदीपं च पश्यन्क्षणमतिष्ठत
त्याच्या समोर, तोंडाजवळ दिवा पाहून तो क्षणभर उभा राहिला.
राज्ञे सुकृतिनाम्ने च तौ वै शुश्रुवतुः क्षणम् 2.4.7.
त्या वेळी, दोघांनीही सुकृतिन नावाच्या राजाचे बोलणे क्षणभर ऐकले.
मार्जारो जगृहे तत्र शाखामतरगतं खगम्
तेथे, फांदीवर गेलेल्या त्या पक्षाला मांजराने पकडले.
भग्नगात्रौ मृतौ तत्र पक्षिमार्जारकौ भुवि
त्यांच्या अंगातली हाडे तुटून, तो पक्षी आणि मांजर दोघेही जमिनीवर मरून पडले.
तत्सर्वं लुब्धको दृष्ट्वा चौर्यार्थं समुपागतः
चोरीच्या हेतूने आलेल्या त्या शिकाऱ्याने हे सर्व पाहिले.
चंद्रशर्माणमाभाष्य इदं वचनमब्रवीत्
त्याने चंद्रशर्माला हाक मारून असे म्हणाले:
राज्ञा सुकृतिना दत्तं व्योमदीपं मनोहरम्
एक पुण्यवान राजा होता, त्याने एक सुंदर आकाशदीप दिला.
तैलं पीत्वा तु तत्पात्रं सदीपं तु मनोहरम्
तेल प्यायल्यावर, ते पात्र आणि तो मनमोहक दीप तिथेच होते.
मार्जारोऽप्यागतस्तत्र ग्रहीतुं पक्षिपुंगवम्
तेव्हा तिथे एक मांजर आले, ते पक्ष्यांचा राजा पकडायला.
त्वन्मुखात्कथ्यमानां हि कथां शुश्रुवतुः क्षणम्
त्या दोघांनी क्षणभर तुझ्या तोंडून सांगितली जाणारी गोष्ट ऐकली.
तौ वृक्षात्पतितौ मृत्युं प्राप्तौ च क्षणमात्रतः
ते दोघे झाडावरून खाली पडले आणि क्षणात मृत्यू पावले.
तदाश्चर्यमहं दृष्ट्वा त्वां प्रष्टुं समुपागतः 2.4.7.
हे अद्भुत पाहून, मी तुला विचारायला आलो आहे.
तिर्यग्योनिसमापन्नौ मुक्तौ केन च कर्मणा
पशूयोनीत जन्म घेऊन, कोणत्या कर्मामुळे ते मुक्त झाले?
शृणु लुब्ध प्रवक्ष्यामि तयोर्वृत्तांतमंजसा
ऐक, लोभी माणसा, मी तुला त्यांची गोष्ट सरळ सांगतो.