श्रीकृष्णेन तु कामार्थं मोक्षार्थं नारदेन च
श्रीकृष्णाने कामासाठी, आणि नारदाने मोक्षासाठी—
अरुण उवाच ब्रूहि भास्कर सर्वात्मन्कदाऽऽरभ्य व्रतं कृतम्
अरुण म्हणाला: सर्वांच्या आत्मा असलेल्या भास्करा, हे व्रत कधीपासून सुरू झालं, ते मला सांग.
अहं विष्णुश्च शर्वश्च देवी विघ्नेश्वरस्तथा
मी, विष्णू, शर्व, देवी आणि विघ्नेश्वर—
अस्माकं सर्व एवैते भेदा विद्धि खगेश्वर
हे सर्व आमचेच रूप आहेत, हे जाण, पक्षीराज.
कर्तव्यं कार्तिकस्नानं सर्वपापापनुत्तये
सर्व पाप दूर करण्यासाठी कार्तिकस्नान करावं.
इषपूर्णां समारभ्य यावत्कार्तिकपूर्णिमा
ईषा पौर्णिमेपासून कार्तिक पौर्णिमेपर्यंत—
देवीपक्षं समारभ्य महारात्रिचतुर्दशी 2.4.3.
देवी पक्षापासून सुरू करून, महा रात्र म्हणजे चतुर्दशीपर्यंत.
गणपक्षं समारभ्य कृष्णा या कार्तिके भवेत्
गणपक्षापासून सुरू होणारा कार्तिक महिन्यातील कृष्ण पक्ष.
एकादशीं समारभ्य आश्विनस्याऽसितेतराम् कृतं येन तु तस्य स्यात्परितुष्टो जनार्दनः
आश्विन महिन्याच्या कृष्णपक्षातील एकादशीपासून जो हे करतो, त्याच्यावर जनार्दन प्रसन्न होतो.
न कार्तिकसमो मासो न काशीसदृशी पुरी
कार्तिकासारखा दुसरा कोणताही महिना नाही आणि काशी शहरासारखे दुसरे कोणतेही शहर नाही.
प्रसंगाद्वा बलात्कारैर्ज्ञात्वाज्ञात्वा कृतं भवेत्
हे काम जाणूनबुजून किंवा नकळत, संगतीने किंवा जबरदस्तीने केले तरी पूर्ण होते.
स्नानार्थं चेन्न सामर्थ्यं दत्वान्यस्मै धनादिकम्
स्नान करण्याची शक्ती नसेल तर दुसऱ्याला धन किंवा इतर वस्तू द्याव्यात.
अथवा कार्तिकस्नानं ये कुर्वंति द्विजातयः
किंवा जे द्विज कार्तिकस्नान करतात—
राधादामोदरः पूज्यः कार्तिके तु विशेषतः
कार्तिक महिन्यात विशेषतः राधा आणि दामोदर यांची पूजा करावी.
स्वर्णस्य वाथ रौप्यस्याऽप्यभावे शुल्बजामपि
सोने किंवा चांदी नसेल तर तांब्याच्या वस्तूही चालतात.
दामोदरस्य राधायास्तुलस्यधोऽर्चयंति ये
जे लोक तुळशीच्या खाली दामोदर आणि राधेची पूजा करतात—
अपि पापसहस्राढ्यः कार्तिकस्नानतो नरः 2.4.3.
कार्तिकस्नान केल्याने हजारो पापांनी भारलेला मनुष्यही शुद्ध होतो.
तुलस्यभावे कर्तव्या पूजा धात्रीतले खग
तुळशी नसेल तर आवळ्याच्या झाडाखाली पूजा करावी, हे पक्षराज.
अप्रत्यक्षाः सर्वदेवाः प्रत्यक्षो भगवानयम्
सर्व देव प्रत्यक्ष दिसत नाहीत, पण हा भगवान प्रत्यक्ष आहे.
एतदाराधनेऽशक्तः प्रतिमां पूजयेन्नरः
अशा प्रकारे पूजा करणे शक्य नसेल तर मूर्तीची पूजा करावी.
दरिद्रो दानपात्रं स्याद्विद्यावांस्तु विशेषतः
गरिब माणूस दान घेण्यास पात्र असतो, पण विद्वान असेल तर तो विशेष पात्र ठरतो.
विष्णोर्मूर्तिर्जंगमतः स्थावरा तु प्रशस्यते पितृभिर्निरयं याति दशपूर्वैर्दशापरैः
विष्णूची जंगम मूर्ती प्रशंसनीय आहे, पण स्थिर मूर्ती श्रेष्ठ आहे; पितरांच्या मते, माणूस दहा पूर्वज आणि दहा वंशजांसह नरकात जातो.
शूद्रार्चितस्य संस्पर्शाद्दहेदासप्तमं कुलम्
शूद्राने पूजलेल्याच्या स्पर्शाने सात पिढ्या भस्म होतात.
तस्माद्विचार्य्य विप्रैर्या स्थापिता तां समर्चयेत्
म्हणून ब्राह्मणांनी विचारपूर्वक स्थापलेली मूर्तीच पूजावी.
मूर्त्यभावे पूजनीयोऽश्वत्थो वाऽथ वटोऽथ वा
मूर्ती नसेल तर अश्वत्थ किंवा वडाच्या झाडाची पूजा करावी.
कार्तिके तुलसीशाकं तांबूलं वा नराधमः
कार्तिक महिन्यात नीच मनुष्य तुळशीची पाने किंवा तांबूल अर्पण करावा.
शालिग्रामशिलाचक्रे नित्यं सन्निहितो हरिः 2.4.3.
शाळिग्राम शिळेत आणि चक्रात नेहमी हरि उपस्थित असतो.
रुद्रशापवशाद्गावो विष्ठाभक्षणतत्पराः
रुद्राच्या शापामुळे गायी विष्ठा खाण्यात मग्न झाल्या आहेत.
ब्रह्मांऽशकसमुद्भूते पालाशे यस्तु भोजनम्
जो ब्रह्माचा अंश असलेल्या पळसाच्या पत्रावर अन्न खातो,
* अश्वत्थरूपी भगवान्वटरूपी सदाशिवः
भगवान अश्वत्थ वृक्षरूपात असतो; आणि सदाशिव वडाच्या रूपात असतो.