ब्रह्मणा च कृतं नाम बिल्व इत्यभिविश्रुतम्
ब्रह्मदेवांनी दिलेले नाव 'बिल्व' सर्वत्र प्रसिद्ध झाले.
त्रिविष्टपस्य भूमिस्थः सखाभूतो मम प्रियः
तो पृथ्वीवर राहूनही स्वर्गाचा आहे आणि माझा प्रिय मित्र झाला.
यस्याः प्रभावतः शस्त्रं रणे न प्रभविष्यति
तिच्या सामर्थ्यामुळे युद्धात कोणतेही शस्त्र उपयोगी पडणार नाही.
तत्स्यां पृथिव्यां राजाहं नान्यथा रोचते मम ५.२.८३.
त्या पृथ्वीवर मी राजा व्हावे असे मला वाटते; अन्यथा मला काहीच आवडत नाही.
इंद्र उवाच एवं भवतु भद्रं ते भव राजा प्रजाहितः
इंद्र म्हणाले: तसेच होवो. तुझ्या कल्याणासाठी मी शुभेच्छा देतो. प्रजेला हितकारक असा राजा हो.
स एवमुक्तस्तेजस्वी बिल्वो राजा बभूव ह
अशा प्रकारे सांगितल्यावर तेजस्वी बिल्व राजा झाला.
सखा बभूव बिल्वस्य तस्य विप्रर्षिसत्तमः
सर्वश्रेष्ठ ऋषी बिल्वाचा मित्र झाला.
चक्रे कथा विचित्रार्थाः प्रीयमाणः पुनःपुनः
तो वारंवार आनंदाने अद्भुत अर्थाच्या कथा सांगत असे.
दानं प्रधानं तीर्थं तु बिल्वेनोक्तं पुनःपुनः
बिल्व वारंवार म्हणे की दान देणे आणि तीर्थयात्रा करणे हे सर्वात श्रेष्ठ आहे.
बिल्व उवाच प्राप्यते द्विजशार्दूल कथं ब्रह्म प्रशंसससि
बिल्व म्हणाला: द्विजश्रेष्ठा, तू ज्याचे स्तवन करतोस ते ब्रह्म कसे मिळते?
कपिल उवाच प्रवर्त्तंते क्रिया वेदाद्वेदमूलमिदं जगत्
कपिल म्हणाले: सर्व क्रिया वेदांपासून सुरू होतात; हे जग वेदांवर आधारलेले आहे.
बिल्व उवाच संसारे पार्थिवाः श्रेष्ठाः समर्था लोकपालने
बिल्व म्हणाला: या जगात राजे श्रेष्ठ आहेत, ते लोकांचे रक्षण करू शकतात.
पितरः पार्थिवानां तु किं त्वं बिल्व न मन्यसे
राजांच्या पितरांना तू महत्त्व देत नाहीस का, बिल्व?
एवं कौतूहले जाते कपिलो द्विजसत्तमः ५.२.८३.
अशी जिज्ञासा निर्माण झाल्यावर कपिल हा श्रेष्ठ ब्राह्मण—
वज्रेण स द्विधा छिन्नः कपिलो ब्रह्मविद्यया
कपिल ब्रह्मविद्येच्या सामर्थ्याने वज्राने दोन तुकडे झाला.
स्तुतोऽहं विविधैः स्तोत्रैः सम्यगाराधितो ह्यहम्
माझी विविध स्तोत्रांनी स्तुती झाली आणि मी योग्य प्रकारे पूजिला गेलो.
द्विजः समागतो बिल्वं पुनः सख्यमभूत्तयोः
द्विज पुन्हा आला आणि बिल्वाशी त्याचं पुन्हा मैत्र झालं.
वामपादेन चाप्येनं बिल्वो विप्रमताडयत्
मग बिल्वानं डाव्या पायानं त्या ब्राह्मणाला मारलं.
न मृतिं न व्यथां तस्य तद्वज्रमकरोत्पुनः
त्या आघातानं त्याला ना मृत्यू आला, ना काही वेदना झाली.
नारायणमथासाद्य प्रार्थयामास चेप्सितम् प्रोवाच प्रणतो विष्णुमिदं देवि महामनाः
नंतर नारायणाजवळ जाऊन तिनं आपली इच्छा सांगितली आणि वाकून, त्या महान मनाच्या देवीने विष्णूला असे शब्द सांगितले.
सखा मम हृषीकेश स च मामाह नित्यशः
"हे हृषीकेश, तो माझा मित्र आहे, आणि तो नेहमी मला हेच सांगतो."
पिशाचस्यापि यक्षस्य न चैवान्यस्य कस्यचित्
"पिशाच, यक्ष किंवा दुसरा कुणीही—"
एवमुक्तस्तु बिल्वेन स देवः पुरुषोत्तमः
बिल्वानं असं म्हटल्यावर, तो देव पुरुषोत्तम—
स प्रविश्याश्रमं देवं कपिलेन प्रपूजितः ।। ५.२.८३.
तो आश्रमात गेला आणि कपिलानं त्याचं सन्मानानं स्वागत केलं.
भगवन्ब्राह्मणश्रेष्ठ वेदवेदांगपारग
"भगवंत, ब्राह्मणांमध्ये श्रेष्ठ, वेद आणि त्यांचे उपवेद जाणणारा—"
प्रसादितोऽहं बिल्वेन नृपेंद्रेण पुनःपुनः
"राजांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या बिल्वानं मला वारंवार संतुष्ट केलं आहे."
त्वया प्रोक्तं बिभेमीति ब्रूहि तस्मादनुग्रहात्
"तुम्ही म्हणालात, 'मला भीती वाटते.' कृपेनं हे त्याला सांगा."
कपिलस्त्वेवमुक्तो वै विष्णुना मधुरं वचः
विष्णूनं असं म्हटल्यावर, कपिलानं गोड शब्द बोलले.
नाहं वक्ष्ये बिभेमीति तेनोक्तं नोच्यते मया उवाच चक्रमुद्यम्य भयं विप्रस्य दर्शयन्
"मी 'मला भीती वाटते' असं म्हणणार नाही. म्हणून मी ते उच्चारत नाही." असं म्हणून त्यानं चक्र उचललं आणि ब्राह्मणाला भीती दाखवली.
न चेद्वक्ष्यसि भीतोऽहं चक्रं ते प्रहरामि वै
"जर तू 'मला भीती वाटते' असं म्हणणार नाहीस, तर मी भीतीनं तुला माझ्या चक्रानं मारीन!"