शाठ्येन पूजितो देवः कायावरोहणेश्वरः
जर कायावरॊहणेश्वर देवाची पूजा कपटाने केली तर—
द्वादश्यां ये प्रपश्यंति स्नात्वा कायावरोहणम्
जे द्वादशीला स्नान करून कायावरॊहणाचे दर्शन घेतात—
एष ते कथितो देवि प्रभावः पापनाशनः
हे देवी, मी तुला पाप नष्ट करणारी ही महिमा सांगितली.
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवंत्यखंडे चतुरशीतिलिङ्गमाहात्म्य उमामहेश्वरसंवादे कायावरोहणेश्वरमाहात्म्यवर्ण नंनाम द्वयशीतितमोऽध्यायः
अशा प्रकारे, श्रीस्कांद महापुराणाच्या एक्याऐंशी हजार संहितेतील पाचव्या अवंती खंडात, चौर्याऐंशी लिंगांच्या महात्म्यात, उमा-महेश्वर संवादात, कायावरॊहणेश्वर महात्म्याचे वर्णन असलेला बयाऐंशीवा अध्याय संपला.
यस्य श्रवणमात्रेण मुच्यते सर्वपातकैः
ज्याचे केवळ ऐकले तरी सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते.
आदिकल्पे महादेवि लोकानामनुकम्पया
आद्य कल्पात, हे महादेवी, लोकांवर दया म्हणून—
तेषां मध्ये बिल्ववृक्षः श्रीवृक्ष इति गीयते
त्यांच्यात, बिल्ववृक्षाला शुभवृक्ष असे म्हटले जाते.
उपविष्टस्तदा दृष्टो ब्रह्मणा लोककर्तृणा
त्या वेळी, ब्रह्मा लोकांची निर्मिती करणारा, त्याला बसलेला पाहिला.
भक्षयत्यतिसंहृष्टो हद्यानि च मृदूनि च
तो अत्यंत आनंदाने कोवळे आणि मऊ भाग खातो.
खङ्गी किरीटमाली च कुण्डली कवची तथा
त्याच्याकडे तलवार आहे, तो मुकुट, माळा, कुंडले आणि कवच घालतो.
ब्रह्मणा च कृतं नाम बिल्व इत्यभिविश्रुतम्
ब्रह्मदेवांनी दिलेले नाव 'बिल्व' सर्वत्र प्रसिद्ध झाले.
त्रिविष्टपस्य भूमिस्थः सखाभूतो मम प्रियः
तो पृथ्वीवर राहूनही स्वर्गाचा आहे आणि माझा प्रिय मित्र झाला.
यस्याः प्रभावतः शस्त्रं रणे न प्रभविष्यति
तिच्या सामर्थ्यामुळे युद्धात कोणतेही शस्त्र उपयोगी पडणार नाही.
तत्स्यां पृथिव्यां राजाहं नान्यथा रोचते मम ५.२.८३.
त्या पृथ्वीवर मी राजा व्हावे असे मला वाटते; अन्यथा मला काहीच आवडत नाही.
इंद्र उवाच एवं भवतु भद्रं ते भव राजा प्रजाहितः
इंद्र म्हणाले: तसेच होवो. तुझ्या कल्याणासाठी मी शुभेच्छा देतो. प्रजेला हितकारक असा राजा हो.
स एवमुक्तस्तेजस्वी बिल्वो राजा बभूव ह
अशा प्रकारे सांगितल्यावर तेजस्वी बिल्व राजा झाला.
सखा बभूव बिल्वस्य तस्य विप्रर्षिसत्तमः
सर्वश्रेष्ठ ऋषी बिल्वाचा मित्र झाला.
चक्रे कथा विचित्रार्थाः प्रीयमाणः पुनःपुनः
तो वारंवार आनंदाने अद्भुत अर्थाच्या कथा सांगत असे.
दानं प्रधानं तीर्थं तु बिल्वेनोक्तं पुनःपुनः
बिल्व वारंवार म्हणे की दान देणे आणि तीर्थयात्रा करणे हे सर्वात श्रेष्ठ आहे.
बिल्व उवाच प्राप्यते द्विजशार्दूल कथं ब्रह्म प्रशंसससि
बिल्व म्हणाला: द्विजश्रेष्ठा, तू ज्याचे स्तवन करतोस ते ब्रह्म कसे मिळते?
कपिल उवाच प्रवर्त्तंते क्रिया वेदाद्वेदमूलमिदं जगत्
कपिल म्हणाले: सर्व क्रिया वेदांपासून सुरू होतात; हे जग वेदांवर आधारलेले आहे.
बिल्व उवाच संसारे पार्थिवाः श्रेष्ठाः समर्था लोकपालने
बिल्व म्हणाला: या जगात राजे श्रेष्ठ आहेत, ते लोकांचे रक्षण करू शकतात.
पितरः पार्थिवानां तु किं त्वं बिल्व न मन्यसे
राजांच्या पितरांना तू महत्त्व देत नाहीस का, बिल्व?
एवं कौतूहले जाते कपिलो द्विजसत्तमः ५.२.८३.
अशी जिज्ञासा निर्माण झाल्यावर कपिल हा श्रेष्ठ ब्राह्मण—
वज्रेण स द्विधा छिन्नः कपिलो ब्रह्मविद्यया
कपिल ब्रह्मविद्येच्या सामर्थ्याने वज्राने दोन तुकडे झाला.
स्तुतोऽहं विविधैः स्तोत्रैः सम्यगाराधितो ह्यहम्
माझी विविध स्तोत्रांनी स्तुती झाली आणि मी योग्य प्रकारे पूजिला गेलो.
द्विजः समागतो बिल्वं पुनः सख्यमभूत्तयोः
द्विज पुन्हा आला आणि बिल्वाशी त्याचं पुन्हा मैत्र झालं.
वामपादेन चाप्येनं बिल्वो विप्रमताडयत्
मग बिल्वानं डाव्या पायानं त्या ब्राह्मणाला मारलं.
न मृतिं न व्यथां तस्य तद्वज्रमकरोत्पुनः
त्या आघातानं त्याला ना मृत्यू आला, ना काही वेदना झाली.
नारायणमथासाद्य प्रार्थयामास चेप्सितम् प्रोवाच प्रणतो विष्णुमिदं देवि महामनाः
नंतर नारायणाजवळ जाऊन तिनं आपली इच्छा सांगितली आणि वाकून, त्या महान मनाच्या देवीने विष्णूला असे शब्द सांगितले.