कथं मां वेत्सि चंडालं यायावरकुलोद्भवम्
तू मला, या भटक्या कुळात जन्मलेल्या चांडाळाला, कसे ओळखलेस?
ततस्त्वमसि चांडालो ब्राह्मण्यं तेन ते गतम्
म्हणूनच तू चांडाळ आहेस; त्यामुळे तुझे ब्राह्मणत्व गेले.
एवमुक्तो मतंगस्तु पितरं वाक्यमब्रवीत् 5.2.60.
असं ऐकून मतंगाने आपल्या वडिलांना असे सांगितले.
गर्दभ्या कथितं सम्यक्तस्मात्तप्स्ये महत्तपः
गाढवीने जे सांगितले ते योग्यच आहे; म्हणून मी मोठे तप करीन.
स गत्वा च ततोऽरण्यमतप्यत महत्तपः
मग तो जंगलात जाऊन कठोर तप करू लागला.
तं तथा तपसा युक्तमुवाच हरिवाहनः वरं ददामि तेऽहं तं वृणीष्व त्वं यदिच्छसि
तो असे तप करत असताना, चक्रधारी देवाने त्याला म्हटले, 'मी तुला वर देतो; तुला जे हवे आहे ते माग.'
देहि मे शाश्वतं शक्र वर एष वृतो मया
'शक्रा, मला कायमचा दर्जा दे. हाच मी निवडलेला वर आहे.'
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं तमुवाच पुरंदरः
हे ऐकून पुरंदराने त्याच्याशी बोलले.
नाशमेष्यसि दुर्बुद्धे तदुपारम मा चिरम्
'दुष्ट बुद्धी असलेल्या, तू नष्ट होशील; म्हणून लगेच थांब.'
एवमुक्तो मतंगस्तु संशितात्मा यत व्रतः
असे ऐकून मतंगा, निर्धाराने आणि व्रताला बांधील राहिला.
तमुवाच ततः शक्रः पुनरेव महायशाः
मग मोठ्या कीर्तीचा शक्र पुन्हा त्याच्याशी बोलला.
न हि शक्यं प्राप्तुमेवमचिरान्नाशमेष्यसि
'हे मिळवणे शक्य नाही; लवकरच तू नष्ट होशील.'
एवमुक्तो मतंगस्तु संशितात्मा दृढव्रतः 5.2.60.
असे ऐकून मतंगा, निर्धाराने आणि दृढ व्रताने राहिला.
तदेव च पुनर्वाक्यमुवाच बलवृत्रहा
वृत्राचा संहार करणाऱ्या देवाने पुन्हा तेच शब्द सांगितले.
अन्यं वरं वृणीष्व त्वं मा कृथास्तत्स्वयं श्रमम्
'दुसरा वर माग; त्या गोष्टीसाठी असा त्रास घेऊ नकोस.'
अतिष्ठत गयां गत्वा सोंगुष्ठेन शतं समाः
तो गायेला जाऊन शंभर वर्षे अंगठ्यावर उभा राहिला.
त्वगस्थिभूतो धर्मात्मा तताप परमं तपः
त्वचा आणि हाडे एवढेच राहून, धर्मनिष्ठ होऊन, त्याने अत्युच्च तप केले.
वराणामीश्वरो दाता सर्वभूतहिते रतः
वरांचा स्वामी, सर्वांना कल्याण करणारा आणि वर देणारा,
ब्राह्मण्यं दुर्ल्लभं तात ह्यसतां पापशीलिनाम्
प्रिय मुला, पापी आणि दुष्टांना ब्राह्मणत्व मिळणे फार कठीण आहे.
ब्राह्मणे सर्वभूतानां योगक्षेमः समाहितः
ब्राह्मणामध्ये सर्व प्राण्यांचे कल्याण आणि पालन नांदते.
अन्यं वरं वृणीष्व त्वं दुर्लभोऽयं हि ते वरः
तू दुसरा वर माग, कारण हा वर तुला मिळणं फार कठीण आहे.
तं तु शोचामि यो लब्ध्वा ब्राह्मण्यं नानुपालयेत्
माझं दु:ख त्याच्यासाठी आहे, ज्याने ब्राह्मणत्व मिळवलं तरी ते पाळत नाही.
ब्राह्मण्यं यदि दुष्प्राप्यं त्रिभिर्वर्णैः शतक्रतो 5.2.60.
इंद्रा, जर ब्राह्मणत्व हे तिन्ही वर्णांसाठी मिळवायला कठीण असेल,
वीतहव्यश्च राजर्षिस्तपसा विप्रतां गतः
राजर्षी वीतहव्याने तप करून ब्राह्मणत्व मिळवलं होतं.
अहिंसादमसत्यस्थः कथं नार्हामि विप्रताम्
मी अहिंसा आणि सत्य यावर उभा आहे, मग मला ब्राह्मणत्व मिळण्यास पात्र का नाही?
एतामवस्थां संप्राप्तो दैवयोगात्पुरंदर
हे पुरंदर, दैवाच्या योगाने मी या अवस्थेला आलो आहे.
यदहं यत्नवानेवं न लभे विप्रतां विभो
मी इतका प्रयत्न करूनही ब्राह्मणत्व मिळत नसेल, हे प्रभो,
यदि तेऽहमनुग्राह्यः किंचिद्वा सुकृतं मम
जर मी तुझ्या कृपेचा पात्र असेन, आणि माझ्या कडून काही पुण्य केलं असेल,
यथा ममाक्षया कीत्तिर्भवेद्वापि पुरंदर ।। कर्तुमर्हसि तद्देव शिरसा त्वां प्रसादये
माझी कीर्ती कधीही न संपणारी होऊ दे, हे पुरंदर, अशी कृपा कर. मी तुला मस्तक झुकवून विनंती करतो.
इत्युक्तो हि मतंगेन वासवो बलवृत्रहा
मातंगाने असं म्हटल्यानंतर, वज्रधारी इंद्राने—