स्कन्दपुराणम्

या पवित्र कथेत, राजा अत्यंत भक्तिपूर्वक यज्ञ, यज्ञकर्ता, आहुती आणि पुरोहित यांना नमस्कार करतो. तो देवांचा अत्यंत सौम्य आणि अत्यंत उग्र अशा स्वरूपाच्या प्रभूला वंदन करतो. तो सतत जगांना प्रकाश देणाऱ्या, कल्याणकारी सूर्यदेवाला आदराने स्मरण करतो. अचानक, भक्ताचा आनंद मिळवण्यासाठी सूर्यदेव स्वतः प्रकट होतात. सूर्यदेव म्हणतात, “राजा, तू वर माग — मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे आणि तुझ्यासमोर उभा आहे.” राजा नम्रतेने मागतो, “माझ्या नावाने तयार केलेली प्रतिमा येथे सदैव राहो.” सूर्यदेव उत्तर देतात, “हे शक्तिशाली राजा, ज्यांनी तू मला अर्पण केलेली ही स्तुती जपली आणि पठण केली, मी त्यांच्यावर प्रसन्न होईन आणि त्यांची सर्व इच्छापूर्ती करीन. येथे स्नान करणारा प्रत्येकजण सर्व इच्छांची प्राप्ती करतो; ज्याला जे हवे, ते येथे मिळेल.” सूर्यदेव, हजारो किरणांनी तेजस्वी, मग अदृश्य होतात. राजा भास्कराच्या शरीरातून प्रकट झालेल्या सूर्याच्या श्रेष्ठ रूपाची प्राप्ती करतो. त्या स्थळाला ‘घोषार्क-कुंड’ म्हणून प्रसिद्धी मिळते. राजा सुंदर व्यवस्था करून, शुद्ध आणि सर्वोच्च भक्तीने तसेच आदराने सूर्यदेवाच्या रूपाची पूजा करतो. या स्थानाला ‘रतिकुंड’ असेही म्हणतात, जे सर्व पापांचा नाश करणारे आहे. येथे स्नान आणि दान केल्याने सर्वोच्च तेज मिळते. हे प्रसिद्ध आणि अद्वितीय कुंड सर्व इच्छांची पूर्तता करते; योग्य विधीने येथे स्नान केल्याने निश्चितपणे सर्व फल मिळते, हे शंका न करता स्वीकारावे, असे ऋषींना सांगितले जाते. रतिकुंड आणि कुंसुमायुध-कुंड या दोन कुंडांत जर दांपत्य स्नान करते, तर धर्माची इच्छा असणाऱ्यांनी येथे विधीपूर्वक स्नान करावे. निश्चितच, रती आणि मनमथ त्यांच्यावर प्रसन्न होतात. प्रथम रतिकुंड, नंतर कंदर्प-कुंडात स्नान केल्यावर, विशेषतः रती आणि कंदर्पाची पूजा करावी. अशा विधीने सर्व इच्छांची प्राप्ती होते; येथे शंका ठेवण्याची गरज नाही. स्नानानंतर चंदन, अगर, कपूर, कस्तूरी, केशर आणि अशा सुगंधी द्रव्यांनी पूजा केली जाते. अशा प्रकारे पूजा केल्याने रती आणि कंदर्प नक्कीच प्रसन्न होतात. कुसुमायुध-कुंड पश्चिम दिशेला आहे. त्या पवित्र स्थळी स्नान करून, मंत्रांचा प्रभू, सर्वोच्च देवाचे दर्शन घेतले जाते. पूर्वी रामाने, देवांचा कार्य पूर्ण करून, येथे निर्दोष विधी केली होती. राम, इंद्रियसंयमाने, स्नान करून स्वर्गाकडे प्रयाण करण्यास तयार झाला. त्या स्थळाच्या उत्तरेस एक सुंदर सरोवर आहे, ज्यात पांढऱ्या कमळांच्या आणि निळ्या निलयांच्या शोभेने अलंकृत आहे. मंत्रेश्वराची महिमा कोणाहीने वर्णन करता येत नाही; मंत्रेश्वरासारखा लिंग कधीच झाला नाही, आणि होणारही नाही. सुगंधी फुले, धूप, विविध लेप आणि फुलांनी मंत्रेश्वराचे अभिषेक करावा. अशा प्रकारे पूजा केल्याने मुक्ती निश्चितपणे प्राप्त होते. मंत्रेश्वराची पूजा करून, ज्ञानी व्यक्ती सर्व पापांपासून मुक्त होतो; लोकांनी सर्व उद्दिष्ट साधण्यासाठी मोठ्या प्रयत्नाने ही पूजा करावी. अग्नी, विस्फोट किंवा अन्य संकटे आली तरीही, त्या स्थळाच्या उत्तरेसच प्रसिद्ध वंदिती देवी आहे. राजाच्या क्रोधाने, बेड्या, साखळ्या किंवा अन्य बंधने घातलेल्यांनी तिची यात्रा काळजीपूर्वक आणि प्रयत्नाने करावी. सुगंध, फुले, धूप आणि दिव्यांनी तिची पूजा करावी. ही कथा श्रद्धा, भक्ती आणि पवित्र स्थळांच्या महिमेचे स्मरण करून देते, जिथे स्नान, पूजा आणि दान केल्याने सर्व इच्छांची प्राप्ती, पापांचा नाश आणि मुक्ती मिळते.