മാ വസിഷ്ഠസ്യ പുത്രാണാമുപഹാസപദം ഗതഃ। പ്രതിജ്ഞാരഹിതോ വിപ്ര സത്യമേദ്ബ്രവീമ്യഹമ്॥൬.൪.
ബ്രാഹ്മണനേ, വസിഷ്ഠന്റെ മക്കൾക്ക് ഞാൻ പരിഹാസമായിത്തീരരുത്; വാഗ്ദാനം പാലിക്കാത്തവനാകരുത്; ഞാൻ സത്യമായി ഇതാണ് പറയുന്നത്.
ശ്രീമാര്കംഡേയ ഉവാച। യദ്യേവം മുനിശാര്ദൂല കുരുഷ്വ വചനം മമ। സപ്തദ്വീപവതീം പൃഥ്വീം മാ ത്യക്ത്വാ കുത്രചിദ്വ്രജ॥൬.൪.
ശ്രീ മാർകണ്ടേയൻ പറഞ്ഞു: ഇതാണ് സത്യം എങ്കിൽ, മഹർഷികളിലെ ശ്രേഷ്ഠനേ, എന്റെ വാക്കുകൾ കേൾക്കൂ: ഏഴു ദ്വീപുകളുള്ള ഭൂമിയെ ഉപേക്ഷിച്ച് എവിടെയും പോകരുത്.
ഏതസ്മാത്പര്വതാത്ക്ഷേത്രം ഹാടകേശ്വരസംജ്ഞിതമ്। അസ്തി നൈര്ഋതദിഗ്ഭാഗേ ദേശേ ചാനര്തസംജ്ഞകേ॥൬.൪.
ഈ പർവതത്തിൽ നിന്ന് ദക്ഷിണപടിഞ്ഞാറ് ദിശയിൽ, അനർത്തം എന്ന ദേശത്ത്, ഹാടകേശ്വരമെന്ന പേരിലുള്ള ഒരു വിശുദ്ധസ്ഥലം ഉണ്ട്.
തത്രാദ്യം സ്ഥാപിതം ലിംഗം ഹാടകേന സുരോത്തമൈഃ। യത്തത്സംകീര്ത്യതേ ലോകേ പാതാലേ ഹാടകേശ്വരമ്॥൬.൪.
അവിടെ ഹാടകൻയും ദേവതകളിൽ ശ്രേഷ്ഠന്മാരും ആദ്യമായി പ്രതിഷ്ഠിച്ച ശിവലിംഗം ഉണ്ട്; അതാണ് ലോകത്തും പാതാളത്തും ഹാടകേശ്വരമെന്നു പ്രശസ്തമായത്.
പാതാലജാഹ്നവീതോയം യത്രൈവാസ്തി ദ്വിജോത്തമ। ഉദ്ധൃതേ ശംഭുനാ ലിംഗേ വിനിഷ്ക്രാംതം രസാതലാത്॥൬.൪.
ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠനേ, അവിടെയാണ് പാതാളജാഹ്നവിയുടെ വെള്ളം, ശംഭു ആ ലിംഗം പാതാളത്തിൽ നിന്ന് ഉയർത്തിയപ്പോൾ പുറത്ത് വന്നത്.
തത്ര പ്രവിശ്യ യത്നേന പാതാലം വസുധാധിപഃ। കരോതു ജാഹ്നവീതോയേ സ്നാനം ശ്രദ്ധാസമന്വിതഃ॥൬.൪.
അവിടെ കഷ്ടപ്പാടോടെ പ്രവേശിച്ച്, ഭൂമിയുടെ രാജാവ് വിശ്വാസത്തോടെ പാതാളജാഹ്നവിയുടെ വെള്ളത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യണം.
പശ്ചാത്പശ്യതു തല്ലിംഗം ഹാടകേശ്വരസംജ്ഞിതമ്। ഭവിഷ്യതി തതഃ ശുദ്ധശ്ചംഡാലത്വവിവര്ജിതഃ॥൬.൪.
ശേഷം ഹാടകേശ്വരമെന്ന പേരിലുള്ള ആ ലിംഗം കണ്ട്, അവൻ ശുദ്ധനാകും, ചണ്ടാളത്വം വിട്ടുമാറും.
ത്വമപി പ്രാപ്സ്യസി ശ്രേയഃ പരം ഹൃദയസംസ്ഥിതമ്। തതോന്യദപി യത്കിംചിത്തത്രൈവ തപസി സ്ഥിതഃ॥൬.൪.
നിനക്കും ഹൃദയത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന പരമശ്രേയസ് ലഭിക്കും; അതിനപ്പുറം എന്തെങ്കിലും ആഗ്രഹമുണ്ടെങ്കിൽ അവിടെ തന്നെ തപസ്സിൽ നിലകൊള്ളൂ.
സൂത ഉവാച। തസ്യ തദ്വചനം ശ്രുത്വാ വിശ്വാമിത്രോ മുനീശ്വരഃ। ത്രിശംകുനാ സമായുക്തോ ഗതസ്തത്ര ദ്രുതം തതഃ॥൬.൪.
സൂതൻ പറഞ്ഞു: ഈ വാക്കുകൾ കേട്ടു, മഹർഷി വിശ്വാമിത്രനും ത്രിശങ്കുവും ചേർന്ന് അതിവേഗം അവിടേക്ക് പോയി.
പാതാലേ ദേവമാര്ഗേണ പ്രവിശ്യ നൃപസത്തമമ്। ത്രിശംകും സ്നാപയാമാസ വിധിദൃഷ്ടേന കര്മണാ॥൬.൪.
ദേവന്മാരുടെ വഴി ഉപയോഗിച്ച് പാതാളത്തിൽ പ്രവേശിച്ച്, മഹാരാജാവ് ത്രിശങ്കുവിനെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം സ്നാനം ചെയ്യിച്ചു.
സ്നാതമാത്രോഥ രാജാ സ ഹാടകേശ്വദര്ശനാത്। ചംഡാലത്വേന നിര്മുക്തോ ബഭൂവാര്കസമദ്യുതിഃ॥൬.൪.
സ്നാനം ചെയ്ത് ഹാടകേശ്വരനെ കണ്ട ഉടൻ, രാജാവ് ചണ്ടാളത്വം വിട്ട് സൂര്യനുപോലുള്ള പ്രകാശത്തോടെ തിളങ്ങി.
തതസ്തം സ മുനിഃ പ്രാഹ പ്രണതം ഗതകല്മഷമ്। ദിഷ്ട്യാ മുക്തോസി രാജേംദ്ര ചംഡാലത്വേന സാംപ്രതമ്॥൬.൪.
അതിനുശേഷം, പാപം വിട്ട് നമസ്കരിച്ച രാജാവിനോട് ആ മഹർഷി പറഞ്ഞു: 'ഭാഗ്യവശാൽ രാജാവേ, നീ ഇപ്പോൾ ചണ്ടാളത്വത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനായി.'
ദിഷ്ട്യാ പ്രാപ്തഃ പരം തേജോ ദിഷ്ട്യാ പ്രാപ്തഃ പരം തപഃ। തസ്മാദ്യജസ്വ സത്രേണ വിധിവദ്ദക്ഷിണാവതാ॥൬.൪.
'ഭാഗ്യവശാൽ നിനക്ക് പരമതേജസും പരമതപസ്സും ലഭിച്ചു; അതിനാൽ, ഇവിടെ യഥാവിധി ദാനസഹിതം യജ്ഞം നടത്തുക.'
യേന സംപ്രാപ്സ്യസേ സിദ്ധിം നിത്യം യാ ഹൃദയേ സ്ഥിതാ। ത്വത്കൃതേ പ്രാര്ഥയിഷ്യാമി സ്വയം ഗത്വാ പിതാമഹമ്॥൬.൪.
'ഇതിലൂടെ നിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ സ്ഥിരമായി നിലകൊള്ളുന്ന സിദ്ധി ലഭിക്കും; നിന്റെ കാരണത്താൽ ഞാൻ സ്വയം ബ്രഹ്മാവിനെ സമീപിച്ച് അപേക്ഷിക്കും.'
മഖാംശം സര്വദേവാദ്യോ യേന ഗൃഹ്ണാതി തേ മഖേ। തസ്മാദത്രൈവ സംഭാരാന്സര്വാന്യജ്ഞസമുദ്ഭവാന്। ആനയ ബ്രഹ്മലോകാച്ച യാവദാഗമനം മമ॥൬.൪.
'നിന്റെ യജ്ഞത്തിൽ എല്ലാ ദേവന്മാരിൽ നിന്നും ആദ്യം പങ്ക് സ്വീകരിക്കുന്നവൻ—യജ്ഞത്തിന് വേണ്ട എല്ലാ സാമഗ്രികളും ബ്രഹ്മലോകത്തിൽ നിന്ന് ഞാൻ വരുന്നതുവരെ ഇവിടെ എത്തിക്കണം.'
ബാഢമിത്യേവ സോഽപ്യാഹ സ മുനിഃ സംശിതവ്രതഃ। പിതാമഹമുപാഗമ്യ പ്രണിപത്യാബ്രവീദ്വചഃ॥൬.൪.
അവൻ 'ശരി' എന്നു പറഞ്ഞു; ആ ദൃഢവ്രതനായ മഹർഷി ബ്രഹ്മാവിനെ സമീപിച്ച് നമസ്കരിച്ചു വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
യാജയിഷ്യാമ്യഹം ഭൂപം ത്രിശംകും പ്രപിതാമഹ। മാനുഷേണ ശരീരേണ യേന ഗച്ഛതി തേ പദമ്॥൬.൪.
ഞാൻ രാജാവ് ത്രിശങ്കുവിനെ മനുഷ്യശരീരത്തിൽ തന്നെ നിന്നുടെ ലോകത്തേക്ക് എത്താൻ കഴിയുന്ന വിധത്തിൽ യജ്ഞം നടത്തിപ്പിക്കും, പ്രപിതാമഹനേ.
തസ്മാദാഗച്ഛ തത്ര ത്വം യജ്ഞവാടം പിതാമഹ। സര്വൈഃ സുരഗണൈഃ സാര്ധം ശിവവിഷ്ണുപുരഃസരൈഃ॥൬.൪.
അതുകൊണ്ട്, പ്രപിതാമഹനേ, ശിവനും വിഷ്ണുവും മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന എല്ലാ ദേവതകളോടും കൂടെ നീ ആ യജ്ഞവാടത്തിലേക്ക് വരിക.
പ്രഗൃഹാണ സ്വഹസ്തേന യജ്ഞഭാഗം യഥോചിതമ്। സശരീരോ ദിവം യാതി യേനാസൌ ത്വത്പ്രസാദതഃ॥൬.൪.
നിന്റെ കൈകൊണ്ട് യജ്ഞഭാഗം സ്വീകരിക്കണം; നിന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ അവൻ ശരീരത്തോടെ സ്വർഗത്തിൽ എത്തും.
ബ്രഹ്മോവാച। ന യജ്ഞകര്മണാ സ്വര്ഗഃസ്വേന കായേന ലഭ്യതേ। മുക്ത്വാ ദേഹാംതരം ബ്രഹ്മംസ്തസ്മാന്മൈവം വദസ്വ മാമ്॥൬.൪.
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: യജ്ഞകർമ്മംകൊണ്ട് സ്വർഗം സ്വന്തമായ ശരീരത്തിൽ ലഭിക്കില്ല; ശരീരം വിട്ടശേഷം മാത്രമേ ബ്രഹ്മത്തിലേക്ക് എത്താൻ കഴിയൂ. അതിനാൽ ഇങ്ങനെ എന്നോട് പറയരുത്.
വയമഗ്നിമുഖാഃ സര്വേ ഹവിര്ഗൃഹ്ണാമഹേ മഖേ। വേദോക്തവിധിനാ സമ്യഗ്യജമാനഹിതായ വൈ॥൬.൪.
ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും അഗ്നിയെ മുഖമാക്കി യജ്ഞത്തിൽ ഹവിരാക്രമണം സ്വീകരിക്കുന്നു, വേദങ്ങളിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്ന വിധി കൃത്യമായി പാലിച്ച്, യജമാനന്റെ ഭലത്തിനായി.
തസ്മാദ്വഹ്നിമുഖേ ഭൂയഃ സ ജുഹോതി ഹവിര്ദ്വിജ। തതഃ സംപ്രാപ്സ്യതി സ്വര്ഗം ത്വത്പ്രസാദാദസംശയമ്॥൬.൪.
അതിനാൽ, അഗ്നിമുഖത്തിൽ വീണ്ടും ഹവിരാക്രമണം അർപ്പിക്കണം; പിന്നെ നിന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ അവൻ സംശയമില്ലാതെ സ്വർഗം പ്രാപിക്കും.
സൂത ഉവാച। തച്ഛ്രുത്വാ ബ്രഹ്മണോ വാക്യം വിശ്വാമിത്രോ രുഷാന്വിതഃ। പിതാമഹമുവാചേദം പശ്യ മേ തപസോ ബലമ്॥൬.൫.
സൂതൻ പറഞ്ഞു: ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട വിശ്വാമിത്രൻ ക്രോധത്തോടെ പ്രപിതാമഹനോടു പറഞ്ഞു: എന്റെ തപസ്സിന്റെ ശക്തി കാണുക.
യാജയിത്വാ ത്രിശംകും തം വിധിവദ്ദക്ഷിണാവതാ। യജ്ഞേനാത്രാ(?) നയിഷ്യാമി പശ്യതസ്തേ പിതാമഹ॥൬.൫.
ത്രിശങ്കുവിനെ യഥാവിധി ദക്ഷിണയോടെ യജ്ഞം നടത്തിപ്പിച്ച്, ഈ യജ്ഞംകൊണ്ടു തന്നെ സ്വർഗത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകും; ഇതു കാണുക, പ്രപിതാമഹനേ.
ഏവമുക്ത്വാ ദ്രുതം ഗത്വാ വിശ്വാമിത്രോ ധരാതലമ്। ചകാര യാജനേ യത്നം ത്രിശംകോഃ സുമഹാത്മനഃ॥൬.൫.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് വിശ്വാമിത്രൻ വേഗത്തിൽ ഭൂമിയിൽ ചെന്നു, മഹാത്മാവായ ത്രിശങ്കുവിനുവേണ്ടി യജ്ഞം നടത്താൻ വലിയ പരിശ്രമം നടത്തി.
ദദൌ ദീക്ഷാം സമാഹൂയ ബ്രാഹ്മണാന്വേദപാരഗാന്। യത്രകര്മോചിതേ കാലേ തസ്മിന്നേവ വനേ ശുഭേ॥൬.൫.
വേദങ്ങളിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള ബ്രാഹ്മണന്മാരെ വിളിച്ചു യജ്ഞത്തിനുള്ള ഉചിതമായ സമയത്ത്, ആ പുണ്യവനത്തിൽ തന്നെ ദീക്ഷ നൽകി.
ബഭൂവ സ സ്വയം ധീമാനധ്വര്യുര്യജ്ഞകര്മണി। തസ്മിന്ഹോതാ ച ശാംഡില്യോ ബ്രഹ്മാ ഗൌതമ ഏവ ച॥൬.൫.
അവൻ തന്നെ ധീമാനായി യജ്ഞത്തിൽ അധ്വര്യുവായി. ശാണ്ഡില്യൻ അവിടെ ഹോതാവായും, ഗൗതമൻ ബ്രഹ്മാവായും പ്രവർത്തിച്ചു.
ആഗ്നീധ്രശ്ച്യവനോ നാമ മൈത്രാവരുണഃ കാര്മികഃ। ഉദ്ഗാതാ യാജ്ഞവല്ക്യശ്ച പ്രതിഹര്താ ച ജൈമിനിഃ॥൬.൫.
ച്യവനൻ അഗ്നിധ്രനായി, മൈത്രാവരുണൻ കർമികനായി; യാജ്ഞവൽക്ക്യൻ ഉദ്ഗാതാവായും, ജൈമിനി പ്രതിഹർത്താവായും പ്രവർത്തിച്ചു.
പ്രസ്തോതാ ശംകുവര്ണശ്ച തഥോന്നേതാ ച ഗാലവഃ। പുലസ്ത്യോ ബ്രാഹ്മണാച്ഛംസീ ഹോതാ ഗര്ഗോ മുനീശ്വരഃ॥൬.൫.
ശങ്കുവർണൻ പ്രസ്തോതാവും, ഗാലവൻ ഉന്നേതാവും; പുലസ്ത്യൻ ബ്രാഹ്മണശംസിയും, ഗർഗ്ഗൻ മുനിശ്രേഷ്ഠനായി ഹോതാവും ആയിരുന്നു.
നേഷ്ടാ ചൈവ തഥാത്രിസ്തു അച്ഛാവാകോ ഭൃഗുഃ സ്വയമ്। താന്സര്വാനൃത്വിജശ്ചക്രേ ത്രിശംകുഃ ശ്രദ്ധയാന്വിതഃ॥൬.൫.
അത്രി നെഷ്ടാവായി, ഭൃഗു തന്നെ അച്ചാവാകനായി; ത്രിശങ്കു വലിയ വിശ്വാസത്തോടെ ഇവരെല്ലാവരെയും ഋത്വിജന്മാരായി നിയമിച്ചു.