നിമീലിതാക്ഷഃ സത്ത്വസ്ഥോ ദംതൈര്ദംതാന്ന സംസ്പൃശേത് 4.1.41.
കണ്ണുകൾ അൽപ്പം അടച്ച നിലയിൽ, മനസ്സിൽ ശാന്തതയോടെ, പല്ലുകൾ തമ്മിൽ സ്പർശിക്കാതെയും ഇരിക്കണം.
സന്നിയമ്യേംദ്രിയഗ്രാമം നാതിനീചോച്ഛ്രിതാസനഃ
ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ചും, ഇരിപ്പിടം അതികുറഞ്ഞോ അതികയറ്റമോ ആകരുതെന്നും ശ്രദ്ധിക്കണം.
ചലേഽനിലേ ചലം സര്വം നിശ്ചലേ തത്ര നിശ്ചലമ്
ശ്വാസം ചലിക്കുമ്പോൾ എല്ലാം ചലിക്കും; ശ്വാസം ശാന്തമായാൽ അവിടെ എല്ലാം ശാന്തമാകും.
യാവദ്ദേഹേ സ്ഥിതഃ പ്രാണോ ജീവിതം താവദുച്യതേ
ശ്വാസം ശരീരത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം ജീവൻ നിലനിൽക്കുന്നു എന്നു പറയുന്നു.
യാവദ്ബദ്ധോ മരുദ്ദേഹേ യാവച്ചേതോ നിരാശ്രയമ്
ശ്വാസം ശരീരത്തിനുള്ളിൽ പിടിച്ചുവയ്ക്കുമ്പോഴും, മനസിന് ആശ്രയം ഒന്നുമില്ലാത്തപ്പോൾ പോലും,
കാലസാധ്വസതോബ്രഹ്മാ പ്രാണായാമം സദാചരേത്
കാലത്തിന്റെ ഭയത്തിൽ ബ്രഹ്മാവു എപ്പോഴും ശ്വാസനിയന്ത്രണം ചെയ്യണം.
മംദോ ദ്വാദശമാത്രസ്തു മാത്രാ ലഘ്വക്ഷരാ മതാ
മന്ദമായ ശ്വാസം പന്ത്രണ്ടു അളവിൽ കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു; ഓരോ അളവും ചെറു അക്ഷരത്തിന്റെ ദൈർഘ്യമാണ്.
സ്വേദം കംപം വിഷാദം ച ജനയേത്ക്രമശസ്ത്വസൌ
ഇത് ക്രമമായി അഭ്യസിക്കുമ്പോൾ ആദ്യം വിയർപ്പ്, പിന്നെ കുലുക്കം, പിന്നെ മനസ്സിൽ വിഷാദം ഉണ്ടാകും.
വിഷാദം ഹി തൃതീയേന സിദ്ധഃ പ്രാണോഥ യോഗിനഃ ക്രമേണ സേവ്യമാനോസൌ നയതേ യത്ര ചേച്ഛതി
മൂന്നാമത്തെ ഘട്ടത്തിൽ വിഷാദം വരും; അപ്പോൾ യോഗിക്ക് സിദ്ധി ലഭിക്കും. ക്രമമായി ചെയ്യുമ്പോൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നിടത്തേക്കെങ്ങും ഇത് നയിക്കും.
ഹഠാന്നിരുദ്ധപ്രാണോയം രോമകൂപേഷു നിഃസരേത്
ശ്വാസം ബലമായി തടഞ്ഞാൽ, അത് രോമരന്ധ്രങ്ങളിൽകൂടി പുറത്ത് വരും.
തത്പ്രത്യായയിതവ്യോസൌ ക്രമേണാരണ്യഹസ്തിവത് 4.1.41.
ഇത് അരണ്യത്തിൽ നടക്കുന്ന ആനയെപ്പോലെ ക്രമമായി മനസ്സിലാക്കണം.
കരോതി ശാസ്തൃനിര്ദേശം ന ച തം പരിലംഘയേത് ഗൃഹീതഃ സേവ്യമാനസ്തു വിശ്രംഭമുപഗച്ഛതി
അവൻ ഗുരുവിന്റെ ഉപദേശം അനുസരിക്കും; അതിൽ നിന്ന് വിട്ടുമാറരുത്. ഇത് പിടിച്ചു അഭ്യസിച്ചാൽ ആത്മവിശ്വാസം ലഭിക്കും.
ഷട്ത്രിംശദംഗുലോ ഹംസഃ പ്രയാണം കുരുതേ ബഹിഃ
ഹംസ പത്തിരണ്ടു വിരൽ നീളത്തിൽ പുറത്തേക്ക് സഞ്ചരിക്കുന്നു.
ശുദ്ധിമേതി യദാ സര്വം നാഡീചക്ര മനാകുലമ്
സമസ്ത നാഡീചക്രവും ശുദ്ധവും നിർമലവുമാകുമ്പോൾ,
ദൃഢാസനോ യഥാശക്തി പ്രാണം ചംദ്രേണ പൂരയേത്
ശക്തിയനുസരിച്ച് ഉറപ്പുള്ള ഇരിപ്പിൽ ഇരുന്നു, ചന്ദ്രനാഡിയിൽകൂടി ശ്വാസം നിറയ്ക്കണം.
സ്രവത്പീയൂഷധാരൌഘം ധ്യായംശ്ചംദ്രസമന്വിതമ്
ചന്ദ്രനോടൊപ്പം ഒഴുകുന്ന അമൃതധാരയെ ധ്യാനിച്ച്,
രവിണാ പ്രാണമാകൃഷ്യ പൂരയേദൌദരീം ദരീമ്
സൂര്യനാഡിയിൽകൂടി ശ്വാസം ആകർഷിച്ച് വയറിന്റെ ആന്തരളത്തിൽ നിറയ്ക്കണം.
ജ്വലജ്വലനപുംജാഭം ശീലയന്നുഷ്മഗും ഹൃദി
ഹൃദയത്തിൽ ജ്വലിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന തീയുടെ കൂമ്പാരത്തെപ്പോലെ ചൂട് അഭ്യസിക്കണം.
ഇത്ഥം മാസത്രയാഭ്യാസാദുഭയായാമസേവനാത്
ഇങ്ങനെ, മൂന്ന് മാസം ഇരുവിധ ശ്വാസാഭ്യാസവും ചെയ്താൽ,
യഥേഷ്ടം ധാരണം വായോരനലസ്യ പ്രദീപനമ്
ഇഷ്ടാനുസൃതമായി വായുവിനെ പിടിച്ചുവയ്ക്കാനും അഗ്നിയെ ഉണർത്താനും കഴിയും.
പ്രാണോദേഹഗതോവായുരായാമസ്തന്നിബംധനമ് 4.1.41.
ശ്വാസവും വായുവും ശരീരത്തിനുള്ളിൽ നിലനിൽക്കുമ്പോൾ, അവയെ നിയന്ത്രിക്കുന്നതാണ് പ്രാണായാമം.
പ്രാണായാമേഽധമേ ഘര്മഃ കംപോ ഭവതി മധ്യമേ
പ്രാണായാമത്തിന്റെ ആദ്യഘട്ടത്തിൽ വിയർപ്പ് വരും; മധ്യഘട്ടത്തിൽ കുലുക്കം അനുഭവപ്പെടും.
പ്രാണായാമൈര്ദഹേദ്ദോഷാന്പ്രത്യാഹാരേണ പാതകമ്
ശ്വാസനിയമനം കൊണ്ട് ദോഷങ്ങൾ കത്തിച്ചുരുക്കാം; ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ പിൻവലിച്ചാൽ പാപങ്ങൾ നശിക്കും.
സമാധിനാ ലഭേന്മോക്ഷം ത്യക്ത്വാ ധര്മം ശുഭാശുഭമ്
സമാധിയിലൂടെ, ധർമ്മവും അധർമ്മവും വിട്ട്, മോക്ഷം നേടാം.
പ്രാണായാമദ്വിഷട്കേന പ്രത്യാഹാര ഉദാഹൃതഃ
ആറ് വിധത്തിലുള്ള ശ്വാസനിയമനമാണ് ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹം എന്ന് പറയുന്നു.
ഭവേദീശ്വരസംഗത്യൈ ധ്യാനം ദ്വാദശധാരണമ്
Meditation is for union with the Lord; concentration is twelvefold.
സമാധേഃ പരതോ ജ്യോതിരനംതം സ്വപ്രകാശകമ്
സമാധിക്ക് അപ്പുറം അനന്തമായ പ്രകാശം, സ്വയം പ്രകാശിക്കുന്നതായാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്.
പവനേ വ്യോമസംപ്രാപ്തേ ധ്വനിരുത്പദ്യതേ മഹാന്
ശ്വാസം ആകാശത്തിലേക്ക് എത്തുമ്പോൾ വലിയൊരു ശബ്ദം ഉരുത്തിരിയുന്നു.
പ്രാണായാമേന യുക്തേന സര്വവ്യാധിക്ഷയോഭവേത്
ശ്വാസനിയമനം ശരിയായി ചെയ്താൽ എല്ലാ രോഗങ്ങളും നശിക്കും.
ഹിക്കാ ശ്വാസശ്ച കാസശ്ച ശിരഃ കര്ണാക്ഷിവേദനാഃ
വിറക്കു, ശ്വാസക്കുറവ്, ചുമ, തല, ചെവി, കണ്ണ് എന്നിവിടങ്ങളിലെ വേദനകൾ—