പ്രാണാനാമുപസംരോധാത്പ്രാണായാമ ഇതി സ്മൃതഃ
ശ്വാസങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുന്നതിനാല് അതിനെ പ്രാണായാമം എന്നു വിളിക്കുന്നു.
തഥേംദ്രിയവൃതോ ദോഷഃ പ്രാണായാമേന ദഹ്യതേ
ഇന്ദ്രിയങ്ങള് കൊണ്ടുള്ള ദോഷം പ്രാണായാമം കൊണ്ട് ദഹിക്കപ്പെടുന്നു.
പ്രാണായാമേന യോഗജ്ഞസ്തസ്മാത്പ്രാണം സദാ യമേത്
അതിനാല് യോഗം അറിയുന്നവന് എപ്പോഴും പ്രാണായാമം കൊണ്ട് ശ്വാസം നിയന്ത്രിക്കണം.
ശാംതിഃ പ്രശാന്തിര്ദീപ്തിശ്ച പ്രസാദശ്ച യഥാക്രമമ്
ശാന്തി, സമാധാനം, പ്രകാശം, വ്യക്തത ഇവ ക്രമമായി ഉണ്ടാകുന്നു.
വാസനാശാംതിരിത്യാഖ്യഃ പ്രഥമോ ജായതേ ഗുണഃ
വാസനകള് ശാന്തമാകുന്നത് ആദ്യ ഗുണമായി ജനിക്കുന്നു.
തപസാം ച യദാ പ്രാപ്തിഃ സാ ശാംതിരിതി ചോച്യതേ
തപസ്സിന്റെ ഫലപ്രാപ്തി സംഭവിക്കുമ്പോള് അതിനെ ശാന്തി എന്നു പറയുന്നു.
പ്രസാദ ഇതി സ പ്രോക്തഃ പ്രാപ്യമേവം ചതുഷ്ടയമ്
അത് വ്യക്തത എന്നാണു വിളിക്കുന്നത്; ഇങ്ങനെ ഈ നാലും നേടേണ്ടതാണ്.
മൃദുത്വം സേവ്യമാനാസ്തു സിംഹശാര്ദൂലകുംജരാഃ 1.2.55.
സിംഹം, കടുവ, ആന എന്നിവയില് പോലും മൃദുത്വം വളര്ത്താം.
പ്രാണായാമസ്ത്വയം പ്രോക്തഃ പ്രത്യാഹാരം തതഃ ശൃണു
ഇവിടെ പ്രാണായാമം വിശദീകരിച്ചു; ഇനി പ്രത്യാഹാരം കേള്ക്കൂ.
പ്രത്യാഹാരം വിനിര്ദിഷ്ടതസ്യ സംയമനം ഹി യത്
ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുന്നതാണു പ്രത്യാഹാരം എന്ന് പറയുന്നു.
യഥാ തോയാര്ഥിനസ്തോയം പത്രനാലാദിഭിഃ ശനൈഃ
ജലം ആവശ്യമുള്ളവന് ഇലയും തണ്ടും മുതലായവ ഉപയോഗിച്ച് ജലം പതിയെ എടുക്കുന്നതുപോലെ,
പ്രാഗ്നാഭ്യാം ഹൃദയേ വായുരഥ താലൌ ഭ്രുവോംഽതരേ
മുഖത്തിന്റെ മുൻഭാഗം ഉപയോഗിച്ച് വായു ഹൃദയത്തിലേക്കും, പിന്നെ താലുവിലേക്കും, കണിപ്പിറകിലേക്കും കൊണ്ടുപോകുന്നു.
ആകുംചനേനൈവ മൂര്ദ്ധമുന്നീയ പവനം ശനൈഃ
ശ്വാസം പതുക്കെ വലിച്ച് തലയുടെ മുകളിൽ എത്തിക്കാൻ ശരീരം ഒന്നു ചുരുക്കണം.
പ്രാണായാമാ ദശ ദ്വൌ ച ധാരണൈഷാ പ്രകീര്ത്യതേ
ഇത് പത്ത് പ്രാണായാമങ്ങളും രണ്ട് കൂർത്തിരിപ്പുകളും ആണെന്ന് പറയുന്നു.
ധാരണാസ്ഥസ്യ യദ്ധ്യേയം തസ്യ ത്വം ശൃണു ലക്ഷണമ്
കൂർത്തിരിപ്പിൽ ഉറപ്പുള്ളവൻ ധ്യാനിക്കേണ്ടത് എന്താണെന്ന് ഇപ്പോൾ കേൾക്കൂ.
കേചിച്ഛിവം ഹരിം കേചിത്കേചിത്സൂര്യം വിധിം പരേ
ചിലർ ശിവനിൽ, ചിലർ ഹരിയിൽ, മറ്റുചിലർ സൂര്യനിൽ, മറ്റുള്ളവർ ബ്രഹ്മാവിൽ ധ്യാനം ചെയ്യുന്നു.
തത്ര യോ യച്ച ധ്യായേത സ ച തത്ര പ്രലീയതേ
അവിടെ ആരെ ധ്യാനം ചെയ്താലും, അതിലേക്കാണ് ആൾ ലയിക്കുന്നത്.
പദ്മാസനസ്ഥം തം ഗൌരം ബീജപൂരകരം സ്ഥിതമ് 1.2.55.
പദ്മാസനത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന, വെളുത്ത പ്രകാശമുള്ള, ബീജമുദ്രയുമായി ഉറപ്പുള്ളവനാണ് അവൻ.
ധ്യേയമേതത്തവ പ്രോക്തം തസ്മാദ്ധ്യാനം സമാചരേത്
ഇതാണ് നിനക്ക് ധ്യാനിക്കേണ്ടത് എന്ന് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ധ്യാനം ചെയ്യണം.
ന പൃഥഗ്ജായതേ ധ്യേയാദ്ധാരണാം യഃ സമാസ്ഥിതഃ
കൂർത്തിരിപ്പിൽ ഉറപ്പുള്ളവൻ ധ്യാനവിഷയത്തിൽ നിന്ന് വേറായിപ്പോകുന്നില്ല.
ന കിംചിച്ചിംതയേത്പശ്ചാത്സമാധിരിതി കീര്ത്യതേ
ശേഷം ഒന്നും ചിന്തിക്കരുത്; അതാണ് സമാധി എന്ന് പറയുന്നു.
ശബ്ദസ്പര്ശരസൈര്ഹീനം ഗംധരൂപവിവര്ജിതമ്
ശബ്ദം, സ്പർശം, രുചി, ഗന്ധം, രൂപം എന്നിവ ഇല്ലാത്തത്.
താം തു പ്രാപ്യ നരോ വിഘ്നൈര്നാഭിഭൂയേത കര്ഹിചിത്
അത് ലഭിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ ഒരു തടസ്സം കൊണ്ടും കീഴടക്കപ്പെടുകയില്ല.
ശംഖാദ്യാഃ ശതശസ്തസ്യ വാദ്യന്തേ യദി കര്ണയോഃ
നൂറുകണക്കിന് ശംഖാദികൾ ചെവിയിൽ മുഴങ്ങുകയാണെങ്കിലും,
കശാപ്രഹാരാഭിഹതോ വഹ്നിദഗ്ധതനുസ്തഥാ
ചവിട്ടുകൊണ്ടോ, അഗ്നിയിൽ ദേഹമുരുകിക്കൊണ്ടോ,
രൂപേ ഗംധേ രസേ ബാഹ്യേ താദൃശസ്യ തു കാ കഥാ
അങ്ങനെയുള്ളവനു പുറത്തുള്ള രൂപം, ഗന്ധം, രുചി എന്നിവയെക്കുറിച്ച് പറയാനുണ്ടോ?
തൃഷ്ണാ വാഥ ബുഭുക്ഷാ വാ ബാധേതേ തം ന കര്ഹിചിത്
ദാഹം അല്ലെങ്കിൽ വിശപ്പ് ഒരിക്കലും അവനെ ബാധിക്കില്ല.
ന സ്വര്ഗേ ന ച പാതാലേ മാനുഷ്യേ ക്വ ച തത്സുഖമ് 1.2.55.
അത്തരം സന്തോഷം സ്വർഗ്ഗത്തിലും, പാതാളത്തിലും, മനുഷ്യരിൽ എവിടെയും കണ്ടെത്താനാവില്ല.
ഏവമാരൂഢയോഗസ്യ തസ്യാപി കുരുനദന
ഇങ്ങനെ യോഗത്തിൽ ഉയർന്നവനു, കുരുവംശജാ,
പ്രാതിഭഃ ശ്രാവണോ ദൈവോ ഭ്രമാവര്തോഽഥ ഭീഷണഃ
അവനിൽ സ്വാഭാവികമായും, ശ്രവണമായും, ദൈവികമായും, ചുറ്റുന്നതും, ഭയപ്പെടുത്തുന്നതുമായ അനുഭവങ്ങൾ ഉണ്ടാകും.