മജ്ജാതോ മേദസശ്ചൈവ വസായാശ്ച തഥാ ദ്വിജ
മജ്ജയിൽ നിന്നും, മേദസ്സിൽ നിന്നും, വസയിൽ നിന്നും, ദ്വിജന്മാരേ,
രക്തസ്യ ചരമസ്യാത്ര ഗര്താ ദ്വ്യംജലയഃ സ്മൃതാഃ
അവസാന രക്തത്തിനുള്ള ഗർത്തം ഇവിടെ രണ്ട് കൈപ്പിടിയോളം ആകുന്നു എന്നാണ് പറയുന്നത്.
സീവന്യശ്ച തഥാ സപ്ത പംച മൂര്ധാനമാസ്ഥിതാഃ
ഇങ്ങനെ തന്നെ ഏഴു സീവന്യകളും അഞ്ചു എണ്ണം തലയിലെ മുകളിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നവയുമുണ്ട്.
നാഡ്യഃ സര്വാഃ പ്രവര്തംതേ നാഭിപദ്മാത്തഥാത്ര ച
എല്ലാ നാഡികളും ഇവിടെ നാഭിയിലെ കമലത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
നാസികാദ്വാരമാസാദ്യ സംസ്ഥിതേ ദേഹവര്ധനേ
നാസാപഥം എത്തിച്ചേരുമ്പോൾ, അവ ശരീരവൃദ്ധിയിൽ നിലനിൽക്കുന്നു.
പ്രാണാപാനസമാനാശ്ച ഉദാനോ വ്യാന ഏവ ച
പ്രാണൻ, അപാനൻ, സമാനൻ, ഉദാനൻ, വ്യാനൻ ഇവയും.
ഉച്ഛ്വാസശ്ചൈവ നിഃശ്വാസോ ഹ്യന്നപാനപ്രവേശനമ്
ഉയിർവലിയും ശ്വാസോച്ഛ്വാസവും, അന്നവും പാനവും അകത്തേക്ക് കടക്കുന്നതും.
ത്യാഗോ വിണ്മൂത്രശുക്രാണാം ഗര്ഭവിസ്രവണം തഥാ 1.2.50.
മലവും മൂത്രവും ശുക്ലവും പുറന്തള്ളുന്നതും, ഗർഭം പുറത്തുവരുന്നതും.
സമാനോ ധാരയത്യന്നം വിവേചയതി ചാപ്യഥ
സമാനൻ അന്നം പിടിച്ചു വയ്ക്കുകയും, അതിനെ വേർതിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
വാക്പ്രവൃത്തിപ്രദോദ്ഗാരേ പ്രയത്നേ സര്വകര്മണാമ്
വാക്ക് ഉരിയാടുന്നതും, ഉഗ്രാണം വരുന്നതും, എല്ലാകർമ്മങ്ങളിലും ശ്രമം ഉണ്ടാക്കുന്നതും ഇതാണ്.
വ്യാനോ ഹൃദി സ്ഥിതോ നിത്യം തഥാ ദേഹചരോപി ച
വ്യാനൻ ഹൃദയത്തിൽ സ്ഥിരമായി നിലകൊള്ളുന്നു, ശരീരമൊട്ടാകെ ചുറ്റി സഞ്ചരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
പാചകോ രജകശ്ചൈവ സാധകാലോചകൌ തഥാ
പാചകൻ, രാജകൻ, സാധകൻ, ആലോചന — ഇവയാണ് ഇവിടെയുള്ള പേരുകൾ.
പാചകസ്തു പചത്യന്നം നിത്യം പക്വാശയേ സ്ഥിത.
പാചകൻ വയറ്റിൽ സ്ഥിരമായി ഇരുന്നു അന്നം ദഹിപ്പിക്കുന്നു.
സാധകോ ഹൃദിസംസ്ഥശ്ച ബുദ്ധ്യാദ്യുത്സാഹകാരകഃ
സാധകൻ ഹൃദയത്തിൽ പാർക്കുന്നവൻ, ബുദ്ധിയും ഉത്സാഹവും ഉണ്ടാക്കുന്നവൻ.
ത്വക്സംസ്ഥോ ഭ്രാജകോ ദേഹം ഭ്രാജയേന്നിര്മലീകൃതഃ
ത്വക്കിൽ പാർക്കുന്ന ഭ്രാജകൻ ശരീരത്തെ ഉജ്ജ്വലവും ശുദ്ധവുമാക്കുന്നു.
ആലംബകസ്തഥാ ദേഹേ പംചധാ സോമ ഉച്യതേ
ആലമ്പകൻ ശരീരത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു; സോമം അഞ്ചുവിധമാണെന്ന് പറയുന്നു.
ബോധകോ രസനാസ്ഥശ്ച രസാനാമവബോധകഃ
ബോധകൻ നാവിൽ പാർക്കുന്നവൻ, രുചികളെ തിരിച്ചറിയുന്നവൻ.
സര്വസംധിഗതശ്ചൈവ ശ്ലേഷ്മണഃ ശ്ലേഷ്മകൃത്തഥാ 1.2.50.
എല്ലാ സന്ധികളിലും ഉണ്ടാകുന്നത് ശ്ലേഷ്മയും, ശ്ലേഷ്മം സൃഷ്ടിക്കുന്നതും ഇതാണ്.
ഏവം വായ്വഗ്നിസോമൈശ്ച ദേഹഃ സംധാരിതസ്ത്വസൌ
ഇങ്ങനെ വായുവും അഗ്നിയും സോമവും ചേർന്ന് ശരീരം നിലനിര്ത്തുന്നു.
പാര്ഥിവാനീഹ ജാനീഹി ഘ്രാണകേശനഖാനി ച
ഇവിടെ ഭൂതത്വങ്ങൾ അറിയണം: മൂക്ക്, മുടി, നഖങ്ങൾ.
നാഭിര്മേദോ യകൃന്മജ്ജാ അംത്രമാമാശയഃ ശിരാ
നാഭി, കൊഴുപ്പ്, കരള്, മജ്ജ, ആന്ത്രം, വയറ്, ശിരകള് —
നേത്രയോര്മഡലം ശുക്ലം കഫാദ്ഭവതി പൈതൃകമ്
കണ്ണിന്റെ വെളുത്ത വട്ടം കഫം കൊണ്ടും അച്ഛനില് നിന്നുമാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്.
പക്ഷ്മമണ്ഡലമേകം തു ദ്വിതീയം ചര്മമണ്ഡലമ്
ഒന്നാമത്തെ വട്ടം കണ്പാവയും, രണ്ടാമത്തേത് ചർമ്മവട്ടവുമാണ്.
ദൃങ്മണ്ഡലം പംചമം തു നേത്രം സ്യാത്പംചമണ്ഡലമ്
മൂന്നാമത്തെ വട്ടം കണ്ണിന്റെ മണികയും, അഞ്ചാമത്തേത് കണ്ണ് തന്നെ — അങ്ങനെ അഞ്ചാമത്തെ വട്ടം.
ഉപാംഗോ നേത്രപര്യംതോ നാസാ മൂലമപാംഗകഃ
കണ്ണിന്റെ പുറംവശം മുതല് മൂക്കിന്റെ അടിവരെ ആ ഭാഗം പുറംതുടുപ്പ് എന്നാണു വിളിക്കുന്നത്.
അസൃങ്മാംസമയീ ജിഹ്വാ സര്വേഷാമേവ ദേഹിനാമ്
രക്തവും മാംസവും ചേര്ന്നതാണ് നാവു, എല്ലാ ജീവികളിലും ഇത് ഉണ്ട്.
ഏവമത്ര സ്ഥിതേ ജീവോ ദേഹേഽസ്മിന്സപ്തസപ്തകേ
ഇങ്ങനെ ഏഴെണ്ണം ഏഴായി ചേർന്ന ശരീരത്തില് ജീവന് നിലകൊള്ളുന്നു.
ത്വഗസൃഗ്മാംസമിത്യാഹുസ്ത്രികം മാതൃസമുദ്ഭവമ് 1.2.50.
ചർമ്മം, രക്തം, മാംസം — ഈ മൂന്നു അമ്മയില് നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നതെന്ന് പറയുന്നു.
ഏവം ഭൂതമയം ദേഹം പംചഭൂതസമുദ്ഭവൈഃ
ഇങ്ങനെ, ഈ ശരീരം പഞ്ചഭൂതങ്ങളില് നിന്നാണ് രൂപംകൊള്ളുന്നത്.
തദന്നം പിണ്ഡകവലൈര്ഗ്രാസൈര്ഭുക്തം ച ദേഹിഭിഃ
അങ്ങനെ, ജീവികള് കഴിക്കുന്ന ആഹാരം കഷ്ണങ്ങളായി ഉള്ളിൽ പോകുന്നു.