അഥ തേഷൂപവിഷ്ടേഷു ശംഭുനാ വിഷ്ടരശ്രവാഃ
അവരവരെല്ലാം ഇരിപ്പിടം ഏറ്റെടുത്തപ്പോൾ, വാചാലതയിൽ പ്രശസ്തനായ ശംഭു അവിടെ ഇരുന്നു.
ശ്രീവത്സലാംഛന ഹരേ ദൈത്യവംശദവാനല
ശ്രീവത്സലക്ഷണമായ ഹരിയെ, ദൈത്യവംശത്തെ ദഹിപ്പിക്കുന്ന അഗ്നിയെ, ശംഭു അഭിമുഖമായി സംസാരിച്ചു.
ദിതിജാന്ദനുജാന്ദുഷ്ടാന്കച്ചിച്ഛാസി രണാംഗണേ
ദിതിയുടെ മക്കളെയും ദനുവിന്റെ ദുഷ്ടപുത്രന്മാരെയും സംഹരിക്കുന്നവനേ, നീ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നുവോ എന്നു ചോദിച്ചു.
ബാധയാ രഹിതാ ഗാവഃ കച്ചിത്സംതി മഹീതലേ
ഭൂമിയിൽ പശുക്കൾക്ക് യാതൊരു ബുദ്ധിമുട്ടുമില്ലാതെ സുരക്ഷിതരായിരിക്കുന്നുവോ എന്നും ചോദിച്ചു.
വിധിയജ്ഞാഃ പ്രവര്തംതേ പൃഥിവ്യാം ബഹുദക്ഷിണാഃ
ഭൂമിയിൽ ധാരാളം ദാനങ്ങളോടുകൂടിയ വിധിപരമായ യജ്ഞങ്ങൾ നടക്കുന്നുണ്ടോ എന്നും അന്വേഷിച്ചു.
നിഷ്പ്രത്യൂഹം പഠംത്യേവ സാംഗാന്വേദാന്ദ്വിജോത്തമാഃ
പ്രധാനമായ ദ്വിജന്മാർ എല്ലാ അംശങ്ങളോടും കൂടിയ വേദങ്ങൾ തടസ്സമില്ലാതെ ഉച്ചരിക്കുന്നുണ്ടോ എന്നും ചോദിച്ചു.
സ്വേഷു സ്വേഷു ച ധര്മേഷു കച്ചിദ്വര്ണാശ്രമാസ്തഥാ
നാനാ വർണ്ണങ്ങളും ആശ്രമങ്ങളും തങ്ങളുടേതായ കർത്തവ്യങ്ങളിൽ ഉറപ്പോടെ നിലകൊള്ളുന്നുണ്ടോ എന്നും അന്വേഷിച്ചു.
ധൂര്ജടിഃ പരിപൃഛ്യേതി ഹൃഷ്ടം വൈകുംഠനായകമ്। ബ്രഹ്മാണം ചാപി പപ്രച്ഛ ബ്രാഹ്മം തേജഃ സമേധതേ ।। 4.2.87.
ഇങ്ങനെ ധൂർജടി സന്തോഷത്തോടെ വൈകുണ്ഠനാഥനോടും ബ്രഹ്മാവിനോടും, ബ്രാഹ്മണതേജസ്സു തെളിഞ്ഞവനോടും, ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിച്ചു.
സത്യമസ്ഖലിതം കച്ചിദസ്തി ത്രൈലോക്യമംഡപേ
മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും സഭയിൽ സത്യം ഉറപ്പായും കെട്ടുപിടിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നോ ചോദിച്ചു.
ഇംദ്രാദയഃ സുരാഃ കച്ചിത്സ്വേഷു സ്വേഷു പുരേഷ്വഹോ
ഇന്ദ്രനും മറ്റു ദേവന്മാരും തങ്ങളുടേതായ നഗരങ്ങളിൽ സുരക്ഷിതരായി കഴിയുന്നുവോ എന്നും അന്വേഷിച്ചു.
പ്രത്യേകം പരിപൃച്ഛയേശഃ സര്വാനിത്ഥം കൃതാദരാന്
ഈശ്വരൻ എല്ലാവരോടും ആദരപൂർവ്വം ഇങ്ങനെ ഓരോന്നായി എല്ലാം ചോദിച്ചു.
വിസസര്ജാഥ താന്സര്വാന്ദേവഃ സൌധം സമാവിശത്
അതിനുശേഷം ദേവൻ എല്ലാവരെയും വിട്ടയച്ചു, സ്വയം തന്റെ പ്രാസാദത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു.
മധ്യേ മാര്ഗം സ ചിംതോഭൂദ്ദക്ഷഃ സത്യാഃ പിതാ തദാ
വഴിയിൽ സത്യസന്ധനായ ദക്ഷൻ ആഴമായ ചിന്തയിൽ മുങ്ങി.
അതീവ ക്ഷുബ്ധചിത്തോഭൂന്മംദരാഘാതതോഽബ്ധിവത്
മന്ദരപർവതം സമുദ്രത്തെ ഉലച്ചതുപോലെ, ദക്ഷന്റെ മനസ്സ് അതിയായി കലങ്ങിപ്പോയി.
അതീവഗര്വിതോ ജാതഃ സതീ മേ പ്രാപ്യ കന്യകാമ്
എന്റെ മകൾ സതിയെ കന്യകയായി ലഭിച്ചപ്പോൾ ദക്ഷൻ അതിയായി അഭിമാനിച്ചു.
കിം വംശ്യസ്ത്വേഷ കിം ഗോത്രഃ കിം ദേശീയഃ കിമാത്മകഃ
അവന്റെ വംശം എന്താണ്, ഗോത്രം എന്താണ്, ദേശം ഏതാണ്, സ്വഭാവം എങ്ങനെയാണ് എന്ന് ദക്ഷൻ ചിന്തിച്ചു.
ന പ്രായശസ്തപസ്വ്യേഷ ക്വ തപഃ ക്വാസ്ത്രധാരണമ്
അവൻ യഥാർത്ഥത്തിൽ തപസ്സുകാരനല്ല—തപസ്സും ആയുധധാരണവും അവനിൽ എവിടെയാണ് എന്ന് ദക്ഷൻ വിചാരിച്ചു.
അസൌ ന ബ്രഹ്മചാരീ സ്യാത്കൃതപാണിഗ്രഹ സ്ഥിതിഃ 4.2.87.
അവൻ ബ്രഹ്മചാരിയല്ല; അവൻ വിവാഹം കഴിച്ചവനാണ് എന്നും ദക്ഷൻ മനസ്സിൽ പറഞ്ഞു.
ന ബ്രാഹ്മണോഭവത്യേഷ യതോ വേദോ ന വേത്ത്യമുമ്
വേദം അറിയാത്തവൻ ബ്രാഹ്മണൻ അല്ല.
ക്ഷതാത്സംത്രാണനാത്ക്ഷത്രം തത്ക്വാസ്മിന്പ്രലയപ്രിയേ
പറ്റിയവരെ രക്ഷിക്കുന്നതുകൊണ്ടാണ് ക്ഷത്രം എന്ന പേര്; പ്രിയേ, ലയകാലത്ത് അതെവിടെയാണ്?
ശൂദ്രോപി ന ഭവേത്പ്രായോ നാഗയജ്ഞോപവീതവാന്
അവൻ സാധാരണ ശൂദ്രനും അല്ല, കാരണം അവൻ നാഗരുടെ യജ്ഞോപവീതം ധരിച്ചിരിക്കുന്നു.
സര്വഃ പ്രകൃത്യാ ജ്ഞായേത സ്ഥാണുഃ പ്രകൃതിവര്ജിതഃ
എല്ലാവരെയും അവരുടെ സ്വഭാവംകൊണ്ടാണ് അറിയേണ്ടത്; സ്വഭാവം ഇല്ലാത്തത് നിലനിൽക്കുന്നവൻ മാത്രമാണ്.
യോഷാപി ന ഭവേദേഷ യതോസൌ ശ്മശ്രുലാനനഃ
അവൻ സ്ത്രീയും അല്ല, കാരണം അവന്റെ മുഖത്ത് മീശയും താടിയും ഉണ്ട്.
ബാലോപി ന ഭവത്യേഷ യതോഽയം ബഹുവാര്ഷികഃ
അവൻ കുട്ടിയും അല്ല, കാരണം അവൻ പലവർഷം പ്രായമുള്ളവനാണ്.
അതോ യുവത്വം സംഭാവ്യം നാത്ര നൂനം ചിരംതനേ
അതിനാൽ അവൻ യുവാവാണെന്ന് കരുതാം; അവൻ പഴയവൻ അല്ലെന്ന് ഉറപ്പാണ്.
ബ്രഹ്മാദീന്സംഹരേത്പ്രാംതേ തഥാപി ച ന പാതകീ
അവൻ ബ്രഹ്മാദികളെ അവസാനം നശിപ്പിച്ചാലും പാപി അല്ല.
അഹോ ധാര്ഷ്ട്യം മഹദ്ദൃഷ്ടം ജടിലസ്യാദ്യ ചാദ്ഭുതമ് 4.2.87.
ഇന്ന് ഈ ജടാധാരിയുടെ വലിയ ധൈര്യവും അത്ഭുതവും കണ്ടു!
ഏവംഭൂതാ ഭവംത്യേവ മാതാപിതൃവിവര്ജിതാഃ
അമ്മയെയും അച്ഛനെയും നഷ്ടപ്പെട്ടവർ ഇങ്ങനെയാണ്.
സ്വച്ഛംദചാരിണോഽനാഥാഃ സര്വത്ര സ്വാഭിമാനിനഃ
അവർക്കു സംരക്ഷകൻ ഇല്ല; സ്വതന്ത്രമായി എവിടെയും സഞ്ചരിക്കുകയും എല്ലായിടത്തും അഭിമാനത്തോടെ ഇരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
ജാമാതൄണാം സ്വഭാവോയം പ്രായശോ ഗര്വഭാജനമ്
മരുമക്കളുടെ സ്വഭാവം ഇതാണ്; സാധാരണ അവർക്കു വലിയ അഭിമാനമാണ്.