കപില ഉവാച പ്രവര്ത്തംതേ ക്രിയാ വേദാദ്വേദമൂലമിദം ജഗത്
കപിലൻ പറഞ്ഞു: എല്ലാ കര്മങ്ങളും വേദത്തിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്; ഈ ലോകം വേദമാണ് അടിസ്ഥാനം.
ബില്വ ഉവാച സംസാരേ പാര്ഥിവാഃ ശ്രേഷ്ഠാഃ സമര്ഥാ ലോകപാലനേ
ബില്വ പറഞ്ഞു: ഈ ലോകത്തിൽ ജനങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കാൻ രാജാക്കന്മാർ ആണ് ശ്രേഷ്ഠന്മാർ.
പിതരഃ പാര്ഥിവാനാം തു കിം ത്വം ബില്വ ന മന്യസേ
രാജാക്കന്മാരുടെ പിതാക്കന്മാർക്ക് നീ ബില്വ, പ്രാധാന്യം കൊടുക്കുന്നില്ലേ?
ഏവം കൌതൂഹലേ ജാതേ കപിലോ ദ്വിജസത്തമഃ ൫.൨.൮൩.
ഇങ്ങനെ ആസ്വാദ്യമായ ചോദ്യങ്ങൾ ഉയർന്നപ്പോൾ, ബ്രാഹ്മണന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ കപിലൻ—
വജ്രേണ സ ദ്വിധാ ഛിന്നഃ കപിലോ ബ്രഹ്മവിദ്യയാ
കപിലൻ ബ്രഹ്മവിദ്യയാൽ, വജ്രം കൊണ്ട് രണ്ടായി ചിതറപ്പെട്ടു.
സ്തുതോഽഹം വിവിധൈഃ സ്തോത്രൈഃ സമ്യഗാരാധിതോ ഹ്യഹമ്
നാനാതരം സ്തോത്രങ്ങൾ കൊണ്ട് ഞാൻ വാഴ്ത്തപ്പെട്ടു, ശരിയായി ആരാധിക്കപ്പെട്ടുമുണ്ട്.
ദ്വിജഃ സമാഗതോ ബില്വം പുനഃ സഖ്യമഭൂത്തയോഃ
അവിടെ ദ്വിജൻ എത്തി; ബിൽവനും അവനും വീണ്ടും സുഹൃത്തുക്കളായി.
വാമപാദേന ചാപ്യേനം ബില്വോ വിപ്രമതാഡയത്
അപ്പോൾ ബിൽവൻ തന്റെ ഇടതുകാലാൽ ബ്രാഹ്മണനെ അടിച്ചു.
ന മൃതിം ന വ്യഥാം തസ്യ തദ്വജ്രമകരോത്പുനഃ
ആ അടിക്ക് വജ്രംപോലെയെങ്കിലും, അവനു മരണമോ വേദനയോ ഒന്നും സംഭവിച്ചില്ല.
നാരായണമഥാസാദ്യ പ്രാര്ഥയാമാസ ചേപ്സിതമ് പ്രോവാച പ്രണതോ വിഷ്ണുമിദം ദേവി മഹാമനാഃ
ശേഷം നാരായണനെ സമീപിച്ച്, അവൻ ആഗ്രഹം മനസ്സിൽ വെച്ച് പ്രാർത്ഥിച്ചു. അപ്പോൾ മഹാമനസ്സുള്ള ദേവി വിനീതമായി വിഷ്ണുവിനോട് പറഞ്ഞു:
സഖാ മമ ഹൃഷീകേശ സ ച മാമാഹ നിത്യശഃ
"ഹൃഷീകേശാ, അവൻ എന്റെ സുഹൃത്ത്, അവനും എനിക്ക് എപ്പോഴും അതേപോലെയാണ് പറയുന്നത്."
പിശാചസ്യാപി യക്ഷസ്യ ന ചൈവാന്യസ്യ കസ്യചിത്
"പിശാചോ, യക്ഷനോ, മറ്റാരുമോ ഇതു പറയാറില്ല—"
ഏവമുക്തസ്തു ബില്വേന സ ദേവഃ പുരുഷോത്തമഃ
ഇങ്ങനെ ബിൽവൻ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ആ ദേവൻ, പുരുഷോത്തമൻ,
സ പ്രവിശ്യാശ്രമം ദേവം കപിലേന പ്രപൂജിതഃ ।। ൫.൨.൮൩.
അവൻ ആശ്രമത്തിൽ കടന്നു കപിലനാൽ ആദരപൂർവ്വം സ്വീകരിക്കപ്പെട്ടു.
ഭഗവന്ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠ വേദവേദാംഗപാരഗ
"ഭഗവൻ, ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠ, വേദങ്ങളുടെയും അതിന്റെ ശാഖകളുടെയും പണ്ഡിതാ—"
പ്രസാദിതോഽഹം ബില്വേന നൃപേംദ്രേണ പുനഃപുനഃ
"രാജാക്കന്മാരിൽ പ്രധാനം ആയ ബിൽവൻ എന്നെ വീണ്ടും വീണ്ടും സന്തോഷിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്."
ത്വയാ പ്രോക്തം ബിഭേമീതി ബ്രൂഹി തസ്മാദനുഗ്രഹാത്
"നീ പറഞ്ഞത് പോലെ, 'ഞാൻ ഭയപ്പെടുന്നു' എന്ന് പറയൂ, ദയവായി."
കപിലസ്ത്വേവമുക്തോ വൈ വിഷ്ണുനാ മധുരം വചഃ
വിഷ്ണു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ കപിലൻ മധുരമായി പറഞ്ഞു:
നാഹം വക്ഷ്യേ ബിഭേമീതി തേനോക്തം നോച്യതേ മയാ ഉവാച ചക്രമുദ്യമ്യ ഭയം വിപ്രസ്യ ദര്ശയന്
"ഞാൻ 'ഞാൻ ഭയപ്പെടുന്നു' എന്ന് പറയില്ല. അതുകൊണ്ടു ഞാൻ അതു ഉച്ചരിക്കുന്നില്ല." അങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, അവൻ ചക്രം ഉയർത്തി ബ്രാഹ്മണനു ഭയം കാണിച്ചു.
ന ചേദ്വക്ഷ്യസി ഭീതോഽഹം ചക്രം തേ പ്രഹരാമി വൈ
"നീ പറയില്ലെങ്കിൽ, ഞാൻ ഭയപ്പെട്ട്, എന്റെ ചക്രം കൊണ്ട് നിന്നെ അടിക്കും!"
കപില ഉവാച കിം വൃഥാ പ്രിയചക്രസ്യ വിഷ്ണോ ക്ലേശമിഹേച്ഛസി
കപിലൻ പറഞ്ഞു: "വിഷ്ണുവേ, പ്രിയപ്പെട്ട ചക്രത്തിന് വേണ്ടിയല്ലാതെ നീ ഇവിടെ വെറുതെ ബുദ്ധിമുട്ട് എന്തിന് ആഗ്രഹിക്കുന്നു?"
തതഃ സ മുഷ്ടിമാദായ കുശാനാം കപിലസ്തദാ
അപ്പോൾ കപിലൻ ഒരു കയ്യിൽ കുശത്തണ്ട് എടുത്തു.
അദ്യ ഗര്വം ച ദര്പം ച ബലം യച്ച തവാദ്ഭുതമ്
"ഇന്ന്, നിന്റെ ഗർവ്വവും അഹങ്കാരവും അത്ഭുതകരമായ ശക്തിയും—"
തതോ യുദ്ധം സമഭവത്തുമുലം ലോമഹര്ഷണമ് ൫.൨.൮൩.
അതിനുശേഷം അതി ഭയാനകവും രോമാഞ്ചം ഉണർത്തുന്നതുമായ ഒരു യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു.
ദിവ്യാസ്ത്രാണാം കുശാനാം ച യുദ്ധം സമഭവദ്ദൃഢമ്
ദൈവാസ്ത്രങ്ങളുടെയും വിശുദ്ധ കുശത്തുണ്ടകളുടെയും ഇടയിൽ ഒരു ഭയങ്കരമായ യുദ്ധം നടന്നു.
ഏതസ്മിന്നംതരേ ബ്രഹ്മാ സുരൈഃ പരിവൃതസ്തദാ
അത് നടക്കുമ്പോൾ ദേവന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് ബ്രഹ്മാ അവിടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
ഭഗവന്ഭൂതഭവ്യേശ ഭവബംധഭയാപഹ
ഭഗവാനേ, ഭൂതഭവ്യങ്ങളുടെ അധിപനായോ, ഭവബന്ധത്തിന്റെ ഭയത്തെ അകറ്റുന്നവനേ,
സമാരാധ്യ ജഗന്നാഥ ശക്രാ ദ്യാസ്ത്രിദിവൌകസഃ
ലോകനാഥനായുള്ള നിന്നെ യഥാവിധി ആരാധിച്ച് ഇന്ദ്രനും സ്വർഗ്ഗത്തിലെ മറ്റ് ദേവന്മാരും
ആബ്രഹ്മസ്തംബപര്യംതം ത്രൈലോക്യം സചരാചരമ്
ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് ഏറ്റവും ചെറുതായ കുശത്തുണ്ട വരെ, സഞ്ചരിക്കുന്നവരും അചഞ്ചലന്മാരുമായ എല്ലാ ജീവികളും ഉൾപ്പെടെ മൂന്നു ലോകങ്ങളും
തേനൈകേന വിശുദ്ധേന സര്വഗേന മഹാത്മനാ
ആ ഏകമായ, വിശുദ്ധമായ, എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ച മഹാത്മാവാൽ