വനപ്രസ്ഥാശ്രമത്തിൽ തപസ്സിൽ മികവുറ്റ മഹർഷിയെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത്, ഭക്തിയോടെ ഒരാൾ ചോദിച്ചു: “ഭഗവൻ, ദൈവീക തീർത്ഥയാത്രകളുടെ ക്രമങ്ങൾക്കുറിച്ച് ഉമയും മഹേശ്വരനും നടത്തിയ സംഭാഷണം മുഴുവനായും വിശദമായി ഞാൻ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഏതു തീർത്ഥങ്ങൾ ഇവിടെ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു, ഏതു ലിംഗങ്ങൾ ഇവിടെ പ്രതിഷ്ഠിതമാണ്, ഇവയെക്കുറിച്ച് ദയവായി വിശദമായി വിവരിക്കണമേ.” മഹാതപസ്സുകാരനായ സന്യാസി പറഞ്ഞു: “ദേവീ, എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനം എന്നും എനിക്ക് അത്യന്തം പ്രിയമായത് ഈ മഹാക്ഷേത്രം തന്നെയാണ്. ഇവിടെ നീലയും ഗംഗയും ഗന്ധവതിയും ഒന്നിക്കുന്ന പവിത്രസംഗമം ഉണ്ട്. ഇവിടെ എൺപത്തിയാലു ഭഗവാന്മാരും, എട്ട് ഭൈരവന്മാരും വസിക്കുന്നു. ആറു വിനായകരും ഇരുപത്തിനാലു ദേവതകളും ഇവിടെയുണ്ട്. വിശ്ണു, ബ്രഹ്മാ തുടങ്ങിയ എല്ലാ ദേവന്മാരും ഇവിടെയായി പ്രതിഷ്ഠിതരാണ്, ഭദ്രയേ. വിശ്ണുവിന്റെ പത്ത് രൂപങ്ങൾ ഇവിടെ പ്രതിപാദ്യമാണ്; അവയുടെ പേരുകൾ ഞാൻ പറയുന്നു: നാരായണൻ, ഹൃഷീകേശൻ, വരാഹൻ, ധരണീധരൻ—ഇങ്ങനെ പത്ത് വൈഷ്ണവ രൂപങ്ങൾ, പാപങ്ങളെ അകറ്റുന്നവയെന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്. ദേവേന്ദ്രന്മാർ മഹാകാലവനത്തിൽ വസിക്കുന്നു; വിനായകരും ഭൈരവന്മാരും ദേവതകളും, വായുപുത്രന്മാരും ഇവിടെയുണ്ട്. വിഘ്നഹാ, പ്രമോദി—ചതുര്ഥീവ്രതത്തിൽ പ്രിയംകാണിക്കുന്നവർ—ഇവരും, ആറ് പേരും, വലിയ വിഘ്നങ്ങൾ അകറ്റുന്നവരായി അറിയപ്പെടുന്നു. വടയക്ഷിണി, വീരഭദ്ര, മഹാമായ എന്ന സതീ, കപാലമാതൃകാ—ഇങ്ങനെ എട്ട് മാതാക്കൾ ഇവിടെയുണ്ട്. ബ്രഹ്മാണി, പാർവതി, യോഗിനി, യോഗശാലിനി; ചർപടാമാതാക്കൾ, വടമാതാക്കൾ, യോഗിനിമാതാക്കൾ—ഇങ്ങനെ അറുപത്തിയൊന്ന് മാതാക്കൾ സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. വൈഷ്ണവി, വരാഹി, വിന്ധ്യവാസിനി ഇവരും പ്രസിദ്ധരാണ്. ഹനുമാൻ ബ്രഹ്മചാരിയായും കുമാരൻ ശക്തനായി; ദണ്ഡപാണി മഹാബലൻ, മഹാഭൈരവന്റെ കീഴിലുള്ള കൃഷ്ണവർണ്ണന്മാർ; കാലഭൈരവൻ പ്രസിദ്ധനും എട്ടാമൻ ക്ഷേത്രപാലൻ; കപർദി, കപാലി, കലാനാഥൻ, വൃഷാസനൻ; ത്രയമ്പകൻ, ത്രിശൂലധാരിയായും വല്കലധാരിയായും ദിഗംബരനായും ഇവിടെയുണ്ട്. പതിനൊന്ന് രുദ്രന്മാർ ശത്രുസൈന്യങ്ങളെ സംഹരിക്കുന്നവരായി പ്രസിദ്ധമാണ്. സുവർണരേതാസ്, ദിനകരൻ, മിത്രൻ, വിശ്ണു—ഇവരും ഇവിടെ പ്രതിഷ്ഠിതരാണ്. അഗസ്ത്യേശ്വരൻ മുതലായ നാല്പത് പ്രധാന ലിംഗങ്ങൾ ഇവിടെയുണ്ട്: അഗസ്ത്യേശ്വരൻ, ഗുഹേശ്വരൻ, അനാദികല്പേശ്വരൻ, ശംഭു, സ്വർണജാലേശ്വരൻ, കർക്കോടകേശ്വരൻ, സിദ്ധേശ്വരൻ, ഇന്ദ്രദ്യുമ്നേശ്വരൻ, ഈശാനേശ്വരൻ, അപ്സരേശ്വരൻ, കല്കലേശ്വരൻ, പ്രതിഹരേശ്വരൻ, കുക്കുടേശ്വരൻ, അനരകേശ്വരൻ, ജടേശ്വരൻ, രാമേശ്വരൻ, ച്യവനേശ്വരൻ, ആനന്ദേശ്വരൻ, കണ്ഠദേശ്വരൻ, ശിവേശ്വരൻ, കുസുമേശ്വരൻ, ലുംപേശ്വരൻ, ഗംഗേശ്വരൻ, കണ്ഠകേശൻ, സിംഹേശ്വരൻ, പ്രയാഗേശ്വരൻ, സിദ്ധേശ്വരൻ—ഇങ്ങനെ ഓരോന്നായി മഹാദേവൻ വിവിധ രൂപങ്ങളിൽ ഇവിടെയുണ്ട്. ഈ മഹത്തായ ക്ഷേത്രഭൂമിയിൽ ദേവതകളുടെ അശേഷ സാന്നിധ്യവും, മഹാത്മാക്കളുടെയും പുണ്യപ്രഭാവവും നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.