പൂതനയുടെ ശത്രുവും, തന്റെ പാദമുദ്രകൾ കൊണ്ട് ഭൂമിയെ അലങ്കരിക്കുകയും, ബാല്യത്തിൽ കളിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കേ തന്നെ രഥം തകർക്കുകയും ചെയ്തവനാണ് അവൻ. ദിവ്യമായ ഒരു ഹാരവും, കാട്ടുപൂക്കളാൽ നിർമ്മിതമായ അലങ്കാരവും ധരിച്ചിരിക്കുന്ന ശുദ്ധസ്വഭാവിയായവൻ. അവന്റെ നെറ്റിയിൽ പ്രത്യേക ചിഹ്നമുണ്ട്; അവൻ ഗദയേന്തിയവനും ഗാൽവനും വിശ്വാമിത്രനും കൂടിയാണ്—അവനെ സമീപിക്കാൻ അത്യന്തം ദുഷ്കരമാണ്. വജ്രായുധം ധരിക്കുന്നവനും, അതിനാൽ തന്നെ വജ്രധാരിയുമാണ് അവൻ; വൃത്രാസുരനെ സംഹരിച്ചവൻ, വാസവന്റെ അനിയനും കൂടിയാണ്. ഒരു പണ്ഡിതൻ ബ്രാഹ്മണനായി ജനിക്കുന്നു; ക്ഷത്രിയൻ വിജയശാലിയായിത്തീരും. തുളസിവനത്തിനുള്ളിൽ, തടാകത്തിലെ ദ്വീപിൽ, ദേവന്മാരുടെ വാസസ്ഥലമായുള്ള ആ പുണ്യഭൂമിയിലാണ് ഇവർ. ഒരു വശത്ത് സർവ്വവിദ്യകളും, മറുവശത്ത് എല്ലാ തപസ്സുകളും നിലകൊള്ളുന്നു. കശ്യപനെ യാഗാധ്യക്ഷനാക്കിയും, ഭൃഗുവിനെ ഉത്തമ ഹോത്രാവാഹകനാക്കിയും അവർ യാഗം നടത്തി. പാപരഹിതനായവനേ, പുരാതനകാലത്ത് ഞാൻ വരുണന്റെ യാഗം കണ്ടിട്ടുണ്ട്. വാമനൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ബലി അവനോടു മറുപടി നൽകി. ആ യാഗം എല്ലാ പാപങ്ങളും നശിപ്പിക്കുകയും, ധർമ്മവും എല്ലാ അഭിലഷിതഫലങ്ങളും നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു. ആ പുണ്യസ്ഥലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവൻ വീരലോകം പ്രാപിക്കും. അതു സർവ്വനാഗതീർഥങ്ങളിൽ പ്രഥമമാണ്; എല്ലാ വാഞ്ഛിതഫലങ്ങളും നൽകുന്നു. അതിനെ കാണുന്നവൻ സകല ദുഃഖങ്ങളിൽ നിന്നും മോചിതനാകും. മുനികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, ആ പുണ്യസ്ഥലത്തെ നീ വിശദമായി വിവരണമാക്കുക. അപ്പോൾ, കാലചക്രത്തിൽ നിന്നുണ്ടായ യോഗിനീഗണങ്ങൾ അവിടെയെത്തി തങ്ങളുടെ കർമ്മങ്ങൾ നിർവഹിച്ചു. അവരിൽ പ്രശസ്തയായ കാളി എന്ന യോഗിനിയാണ് ശ്രേഷ്ഠയും. മഹാനായവനേ, അവൾ ആ ദോഷങ്ങളും ദുരന്തങ്ങളും നീക്കി. ശ്രേഷ്ഠാത്മാവായ പരമാത്മാവു തന്നെ, ആ കാലചെഷ്ടകളെ അണയിച്ചു. കോടരി എന്ന ഇരുണ്ട മായ, മാതാക്കളെന്നു ഓർക്കപ്പെടുന്നില്ല. ധർമ്മാത്മാവായവൻ അവരെ ശാന്തമാക്കി; അവർ എല്ലാ വാഞ്ഛിതഫലങ്ങളും നൽകുന്നു. അവൻ എപ്പോഴും കിഴക്കോട്ട്, മരുഭൂമിയുടെ അതിർവരമ്പിന് അപ്പുറമാണ് വസിക്കുന്നത്. പ്രത്യേകിച്ച് ചതുര്ദശി, അഷ്ടമി, നവമി തുടങ്ങിയ ദിവസങ്ങളിൽ, വിവാഹം, ജനനമെന്നിങ്ങനെയുള്ള എല്ലാ മംഗളസമയങ്ങളിലും, ആ വരദായകമായ രൂപത്തെ വെറ്റില, സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ, സുഗന്ധികൾ എന്നിവയാൽ പൂജിക്കണം. ഇതാണ് പരമോന്നതമായ അനുഗ്രഹം, പരമമായ മംഗളഫലവും. ഇത് എല്ലാ അശുദ്ധികളെയും നീക്കംചെയ്യുന്നു, ദുഷ്ടന്മാരെയും ദുർജനരെയും നശിപ്പിക്കുന്നു, ധാർമികർ ദീർഘകാലമായി ആചരിക്കുന്നതും, മുണ്ഡിതശിരസ്സും ദർഭാഗ്രന്ഥിയുമുള്ളവർ പിന്തുടരുന്നതുമാണ്. വിവിധ കായികവിളാസങ്ങളിൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതും, പുതുമണവാളികളും യുവതികളും കാണിക്കുന്ന വീര്യപ്രദർശനത്തോടുകൂടിയതുമാണ്. താമരപാത്രപോലെ ശുദ്ധമായ കണ്ണുകളും, മനോഹരമായ ചന്ദ്രകലയും, എല്ലാ ഉത്തമഗുണങ്ങളാലും അലങ്കൃതമായതും, പ്രേമികൾക്ക് ആഗ്രഹിക്കുന്ന രൂപം സ്വീകരിക്കുന്നതുമാണ് ആ ദൈവീകശക്തി. സകലശക്തികളെയും തടസ്സങ്ങളെയും നശിപ്പിക്കുന്നതും, ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഏക രക്ഷാധികാരിയും, ഭയാനകമായ രൂപത്തിൽ, വൻ ഉഗ്രഹാസ്യത്തോടെ നിലകൊള്ളുന്നതുമാണ് അവൾ. ഭവഭയങ്ങൾ നീക്കുകയും, യോഗിനികളെ ഭയപ്പെടുത്തുകയും, ദേവഗണങ്ങളുടെ അധിപതിയും, ചന്ദ്രനെയും സൂര്യനെയും പോലെയുള്ള കണ്ണുകളുമായി വസിക്കുന്നതുമാണ് അവൻ. നാലു കൈകളോടെ ശംഖം, ഗദ, ആയുധങ്ങൾ എന്നിവ കൈവശം വച്ചതും, പീതാംബരം ധരിച്ചതും, കനല്പെയ്യുന്ന മേഘങ്ങൾപോലെയുള്ള സൗന്ദര്യവും അവനുണ്ട്. ലോകങ്ങൾക്കും സകലവിശ്വത്തിനും പ്രിയങ്കരനും, പ്രിയജനങ്ങൾക്കും, കീർത്തിയാൽ പ്രിയങ്കരനും ആകുന്നു. ആദിമവും അനന്തവും ശുദ്ധതയിൽ തപസ്സിൽ ലീനമായ ബ്രഹ്മസ്വരൂപിയും, സിദ്ധിയും വാഞ്ഛിതഫലങ്ങളും നൽകുന്നവനും, സേവ്യനും ഭക്തിയുള്ളവനും, ഹരിയും ഹരനും സൃഷ്ടിക്കാലത്ത് ആരാധിക്കുന്നതുമാണ് അവൻ. ഭൈരവഷ്ടകം എന്ന ഈ പുണ്യഗാഥ പ്രഭാതത്തിൽ ഒരാൾ പാരായണം ചെയ്യണം; അത് ദുഷ്സ്വപ്നങ്ങൾ നശിപ്പിക്കുകയും ആഗ്രഹിച്ച ഫലങ്ങൾ നൽകുകയും ചെയ്യും. രാജദ്വാരത്തിൽ, വിവാദങ്ങളിൽ, യുദ്ധത്തിലും കഷ്ടതകളിലും, ദാരിദ്ര്യവും ദുഃഖവും നീക്കാൻ മനസ്സോടു ചേര്ത്ത് ഇത് ജപിക്കണം. ഭൈരവൻ, അത്യുത്തമനായവൻ, ഭവഭയത്തിൽ ഭീതിയുള്ളവർ ആരാധിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ, അവന്തിക്ഷേത്രത്തിന്റെ മഹത്വം വിവരിക്കുന്ന ഭാഗമായ 'കാലഭൈരവതീർത്ഥയാത്രാവിവരണം' എന്ന അറുപത്തിനാലാമത്തെ അധ്യായം, മഹത്വം നിറഞ്ഞ സ്കന്ദമഹാപുരാണത്തിന്റെ അഞ്ചാം ഭാഗത്തിൽ, എൺപത്തൊന്ന് ആയിരം ശ്ലോകങ്ങൾ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഗ്രന്ഥത്തിൽ സമാപിക്കുന്നു.