പുണ്യസ്ഥലങ്ങൾക്കിടയിൽ ഏറ്റവും ഉന്നതമായതും സകല പുണ്യങ്ങളും വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതുമായ സ്ഥലമാണിതെന്ന് പുരാണം പറയുന്നു. ഇവിടെ എത്ര പുണ്യസ്ഥലങ്ങളും എത്ര ലിംഗങ്ങളും ഉണ്ടെന്നുള്ള ചോദ്യം ഉയർന്നു. മഹാകാലവനം എന്ന മഹത്തായ കാട്ടിൽ ലിംഗങ്ങളുടെ എണ്ണം അനന്തമാണ്, വ്യാസാ. ആഗ്രഹങ്ങളോടോ അതില്ലാതെയോ ഇവിടെ ജനിക്കുന്ന ഏത് മനുഷ്യനും, ഇവിടത്തെ പുണ്യസ്ഥലങ്ങളും ക്ഷേത്രങ്ങളും അവന്റെ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറ്റുന്നു. ഇവിടെ ഉള്ള പുണ്യസ്ഥലങ്ങൾ എല്ലാം മഹത്തായ ഫലങ്ങൾ നൽകുന്നവയും, സിദ്ധിയുടെ ഭൂമികളുമാണ്. ഭക്തിപൂർവ്വം ഈ കഥകൾ ശ്രവിക്കുന്നവർക്ക് പരമഗതി ലഭിക്കുന്നു. ഭഗവാന്റെ വാസസ്ഥലം ഒരു യോജന വ്യാപ്തിയുള്ളതായും വിവരണം ഉണ്ടായി. ആ പുണ്യഭൂമിയിൽ, സദാചാരമുള്ള മനുഷ്യർ മരിച്ചാൽ അവർ ഉന്നതസ്ഥാനത്തേക്ക് ഉയർന്നു പോകുന്നു. അത്രയും മാത്രം അല്ല, അവിടെ മരിക്കുന്ന കീടങ്ങൾക്കും പ്രാണികൾക്കും പോലും പരമഗതി ലഭിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടു ഞാൻ ഒരു സംശയം ഉണ്ട്; അതിന് സത്യമായി ഉത്തരം പറയണമെന്നുമാണ് അപേക്ഷ. കുശസ്ഥലി എന്ന പേര് എങ്ങനെ ഉദിച്ചുവന്നു? അവന്തി എന്ന പേരും എങ്ങനെ പ്രസിദ്ധമായി? ആ പേരുകൾക്ക് കാരണമെന്ത്? മഹർഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായോ, ദയവായി അതിന്റെ കാരണം പറയുക. ഈ രഹസ്യങ്ങൾ പുരാതന കാലത്ത് വാമദേവനോട് പറഞ്ഞതാണെന്ന് പറയുന്നു. ഭാഗ്യവാൻ മഹേശനും, വിധിയും ഈ കാരണങ്ങൾ വിശദീകരിച്ചിരുന്നു. അവിടുത്തെ വാസികൾ സ്വതന്ത്രമായി സഞ്ചരിച്ച് സ്വർഗം പ്രാപിക്കുന്നു. അവിടെ വസിക്കുന്നവരുടെ മനസ്സ് എങ്ങനെ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നു, അതു എവിടെ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്? ഈ സകല ജന്തുക്കളുടെയും മോക്ഷത്തിനായി ദയവായി അതിന്റെ വിശദീകരണം പറയണമെന്ന് ചോദിച്ചു. ഭഗവാൻ സന്തോഷത്തോടെ പിതാമഹനോട്, പാർവതീപ്രിയയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: “നീ അജ്ഞാതനായി ചോദിക്കുന്നതുപോലെ എല്ലാം എന്നോട് ചോദിക്കുന്നു; എന്നാൽ നീയേ മഹാകാലൻ തന്നെയാണ്. എല്ലാം നിനക്കറിയാം. അവിടെ മനുഷ്യർ താമസിക്കുന്നില്ല; അവിടുത്തെ എല്ലാവരും നിർവികാര ദേവതകളാണ്. അവിടെ മനോഹരമായ ഭവനങ്ങളുള്ള ഒരു നഗരം ഉണ്ട്. സ്വർണ്ണത്തുമ്പുകളുള്ള മഹാരാജിക്യങ്ങളായ മന്ദിരങ്ങൾ വിശ്വകർമ്മൻ നിർമ്മിച്ചു. പുരാതനകാലത്ത് ഞാനും നീയും, കേശവാ, അവിടെ വസിച്ചിരുന്നു. ദൈവമുനികൾ, സിദ്ധന്മാർ, യക്ഷന്മാർ, കിന്നരന്മാർ, ദാനവന്മാർ, ദേവതകൾക്ക് പ്രിയപ്പെട്ട സ്ത്രീകൾ — ഇവരും അവിടുണ്ടായിരുന്നു. ആ മഹാനായ ഭഗവാൻ ദേവതകളോടൊപ്പം അവിടേക്ക് എത്തിയപ്പോൾ, സ്വർണ്ണത്തുമ്പുകളും രത്നാഭരണങ്ങളും കൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട മന്ദിരങ്ങൾ അവിടെ ദൃശ്യമായിരുന്നു. അതിൽ ഭഗവാൻ രത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ദിവ്യമായ പ്രാസാദത്തിൽ വസിച്ചു. മഹേശനും പിതാമഹനും ചേർന്ന് ആ ലോകനാഥനോടൊപ്പം ആനന്ദിച്ചു. അപ്പോൾ അവർ ചോദിച്ചു: “ഭഗവാൻ, ദൈവലോകത്തിൽ അല്ലെങ്കിൽ ഭൂമിയിൽ അല്ലെങ്കിൽ പാതാളത്തിൽ പോലും, ഞങ്ങൾക്കു നിങ്ങളില്ലാതെ സന്തോഷം ഇല്ല. നിങ്ങൾക്ക് ഇഷ്ടമുള്ളതും, പ്രാർത്ഥിച്ചതുമായ ഒരു സ്ഥലം, ഒരു പുണ്യകേന്ദ്രം, പ്രളയകാലത്തും നശിക്കാത്ത ഒരു വാസസ്ഥാനം ഞങ്ങൾക്കു ദയവായി നൽകേണ്ടു.” ഭഗവാൻ ഉത്തരം നൽകി: “നിങ്ങൾക്കവിടെ ആഗ്രഹിച്ച വാസസ്ഥാനം ഞാൻ അനുവദിക്കുന്നു. നിങ്ങളുടെ വാസം വടക്കോട്ടായിരിക്കും.” അങ്ങനെ മഹാകാലൻ, ലോകാത്മാവ്, അഗ്നിപോലെ താഴെ പ്രതിഷ്ഠിക്കപ്പെട്ടു. സകലഭൂതങ്ങളുടെ ക്ഷേമത്തിനായി ഈ നഗരം ലീലാവശാൽ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടു. നിങ്ങൾ ഇരുവരും സ്വർണ്ണത്തുമ്പുകൾക്കുറിച്ച് പറഞ്ഞതുകൊണ്ടു, ഈ നഗരത്തിന് ആദ്യം കനകശൃംഗം — 'സ്വർണ്ണത്തുമ്പ്' — എന്ന പേരാണ് ലഭിച്ചത്. അവിടെ ബ്രഹ്മാവു, വിഷ്ണു, മഹേശ്വരൻ എന്നിവർ ജപത്തിൽ ലീനരായി നിലകൊള്ളുന്നു. ഇങ്ങനെ, അവന്തി പ്രദേശത്തിന്റെ മഹിമയെ വിവരിക്കുന്ന അഞ്ചാമത്തെ അവന്ത്യഖണ്ഡത്തിലെ എൺപത്തൊന്ന് ആയിരം ശ്ലോകങ്ങളടങ്ങിയ 'കനകശൃംഗവൃത്തി' എന്ന ചതുര്വതിംശതിതമം അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു.