പൂർണ്ണമായ വിശ്വാസവും ഭക്തിയുമോടെ മഹാദേവനായ ശിവനെ ആരാധിച്ചപ്പോൾ, ആ മഹാത്മാവായ ഭഗവാൻ അത്യന്തം സന്തോഷിച്ചു. അതുകൊണ്ടാണ് ഈ ലോകത്ത് ആ സ്ഥാനത്തെ 'കടേശ്വര'ം എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നത്. ഒരു സ്ത്രീ, ഭർത്താവിന്റെ അനുമതിയോടെ, സഹപത്നിയുടെ ദു:ഖത്തിൽ അലഞ്ഞു, എന്നാൽ പുത്രന്മാരും ഐശ്വര്യവും ലഭിച്ചവളായി, ഭർത്താവിനെ ആത്മാവിനേക്കാൾ പ്രിയമായി കരുതുകയാണെങ്കിൽ—അവളെപ്പോലെ, ഭഗവാനെ ആരാധിച്ച ഗംഗയെപ്പോലെയും, ഭഗവാൻ അവൾക്ക് അത്ര വലിയൊരു വരം അനുഗ്രഹിച്ചു. പ്രത്യേകിച്ച് സ്ത്രീകൾക്കുവേണ്ടി, സഹപത്നിമാർ ഉണ്ടാക്കുന്ന ദു:ഖം ഇതിലൂടെ നീങ്ങും. ഇങ്ങനെ, കടേശ്വരനും ഗംഗേശ്വരത്തിന്റെയും മഹത്വം വിവരിക്കുന്ന അറുപത്തിരണ്ടാമത്തെ അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു; ഇത് അർബുദഖണ്ഡത്തിലെ മൂന്നാം വിഭാഗമായ പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിലെ ഒരു ഭാഗം, എൺപതിനായിരത്തി ഒന്നായിരം ശ്ലോകങ്ങൾ അടങ്ങിയ സ്കന്ദ മഹാപുരാണത്തിൽ. രാജാവേ, അർബുദയുടെ മഹത്വം ഇപ്പോൾ സംഗ്രഹമായി പറയുന്നു. അനേകം വർഷങ്ങളോളം വിശദമായി വിവരിച്ചാലും മഹർഷിമാർ എഴുതിയ ഈ കഥകൾ ഓരോ ഘട്ടത്തിലും ശ്രവിക്കേണ്ടതാണു. രാജാവേ, അർബുദപർവതത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന തീർത്ഥങ്ങൾക്കും, സിദ്ധികൾക്കും, വൃക്ഷങ്ങൾക്കും സമാനമായ മറ്റൊന്നുമില്ല. ജീവനും, സമ്പത്തും, ജപങ്ങൾക്കും എന്ത് പ്രയോജനം? അവിടുത്തെ കീടങ്ങൾ, പുഴുക്കൾ, മൃഗങ്ങൾ, പക്ഷികൾ, മാൻമാർ—അവിടെയെവിടെ മരിച്ചാലും, ആഗ്രഹത്തോടെ ആയാലും ആഗ്രഹമില്ലാതെ ആയാലും—അവർക്ക് മഹത്തായ ഫലമുണ്ട്. ഈ പുരാണം വിശ്വാസത്തോടെ ദിവസേന കേൾക്കുന്നവർക്ക് അതുപോലെ ഫലം ലഭിക്കും. അതിനാൽ, എല്ലാ പരിശ്രമത്തോടും കൂടെ അവിടേക്കുള്ള തീർത്ഥയാത്ര ചെയ്യണം. ഇതോടെ, അർബുദ മഹത്വം ശ്രവിക്കുന്നതിന്റെ ഫലങ്ങൾ വിവരിക്കുന്ന അറുപത്തിമൂന്നാമത്തെ അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു; ഇത് അർബുദഖണ്ഡത്തിലെ മൂന്നാം വിഭാഗം, പ്രഭാസഖണ്ഡത്തിലെ ഭാഗം, എൺപതിനായിരത്തി ഒന്നായിരം ശ്ലോകങ്ങൾ അടങ്ങിയ സ്കന്ദ മഹാപുരാണത്തിൽ. ശ്രീ ജഗദംബയെ ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു. ഇപ്പോൾ അവന്തിഖണ്ഡത്തിൽ, അവന്തി ദേശത്തിന്റെ മഹത്വം തുടങ്ങുന്നു. വ്യാസൻ പറഞ്ഞു: ലോകത്തിൽ സൃഷ്ടികർത്താക്കളായ ദേവന്മാരും, ഭവസംസാരത്തിന്റെ ഭയത്തിൽ നിന്ന്, ധ്യാനത്തിൽ മനസ്സു സ്തിരമാക്കിയവർക്ക് അനുഭവപ്പെടുന്ന അവ്യക്താവസ്ഥയിൽ പ്രവേശിച്ചിരിക്കുന്ന ആ ഭഗവാനെ വണങ്ങുന്നു. വിശ്വാസം ഉണരുന്ന ആ കർമ്മങ്ങൾ പരിശ്രമത്തോടെ ഞാൻ വിവരിക്കട്ടെ. ഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: ലോകങ്ങളിൽ, ത്രയീമാർഗ്ഗമായി പ്രശസ്തമായ ഗംഗാനദി സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. സൂര്യന്റെ പുത്രിയായ യമുനാദേവി ലോകങ്ങളെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്നവളായി പ്രശസ്തയാണ്. ചന്ദ്രഭാഗ, വിതസ്ത, അമരകണ്ഠകത്തിലെ നർമദ എന്നിവയും അവിടെയുണ്ട്. കൂടാതെ കെദാരം, പുഷ്കരം, കായാവരോഹണം എന്നിവയും ഉൾപ്പെടുന്നു. അവിടെയാണ് പാപങ്ങൾ ദഹിപ്പിക്കുന്ന അഗ്നിയായ ശ്രീമഹാകാലൻ വസിക്കുന്നത്. ആ പുണ്യസ്ഥലം ഭോഗവും മോക്ഷവും നൽകുകയും, കലിയുഗത്തിലെ പാപങ്ങൾ നശിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ലോകത്ത് ഏതെല്ലാം പുണ്യസ്ഥലങ്ങൾ ഉണ്ട്, അവിടെയെല്ലാം ലിംഗങ്ങൾ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു, അവയെക്കുറിച്ച് ഞാൻ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; എന്റെ കൗതുകം അത്യന്തം വലുതാണ്. മഹാദേവി, ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ഈ ക്ഷേത്രം എല്ലാ പാപങ്ങളും നശിപ്പിക്കുന്നു. മഹാമേരുപർവതത്തിൽ രത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ഒരു ശിഖരം ഉണ്ട്. അതു വിവിധ ധാതുക്കളാൽ അദ്ഭുതമായി അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിൽ ശുദ്ധമായ സ്ഫടികവേദി ഉണ്ട്. മാൻമാരുടെയും സിംഹങ്ങളുടെയും കൂട്ടങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതും, ആനകളുടെ സംഘങ്ങൾ കൊണ്ടും നിറഞ്ഞതുമാണ് അവിടം. പുഷ്പങ്ങൾ വീണുകിടക്കുന്ന നിലം, കാറ്റ് കുലുക്കുന്ന വൃക്ഷക്കൂട്ടങ്ങൾ കൊണ്ടും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അവിടം വളപൊതിർത്തിരിക്കുന്ന വീടുകളും, വിനോദത്തിനുള്ള സ്ഥലങ്ങളും, സിദ്ധരായ മുനിമാരുടെയും വിദ്യാധരന്മാരുടെയും ആശ്രയസ്ഥലങ്ങളും ഉണ്ട്. അത്യന്തം മനോഹരമായ ആ വനത്തിൽ ഭൂമി മുഴുവൻ പ്രകാശിക്കുന്നു. അവിടം ദിവ്യകന്ന്യകളുടെ ഗീതങ്ങളുടെ മധുരമായ ശബ്ദം മുഴങ്ങുന്നു. അനേകം വാദ്യോപകരണങ്ങളുടെ മഹത്തായ ഗുഞ്ചനം അവിടം നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ലക്ഷക്കണക്കിന് തൂണുകൾ കൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതും, നിർമ്മലമായ കണ്ണാടിപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നതുമാണ് അവിടം. നൃത്തശില്പത്തിൽ പ്രാവീണ്യം കാണിക്കുന്ന അപ്പ്സരസുകളുടെ ഉല്ലാസഭംഗിയാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അവിടം മുനിമാരുടെ സഭകളാലും, തപസ്സുകരമായ സന്ന്യാസിസമൂഹങ്ങളാലും നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അവിടെയാണ് വാഗ്ദേവതയുടെ അദ്ധ്യക്ഷൻ ശങ്കരനെ ഭക്തിപൂർവ്വം ആരാധിച്ചു സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടത്. ആ മഹാമുനിമാരിൽ നിന്ന് കൃഷ്ണദ്വൈപായനമുനി ഉദിച്ചുവന്നു.