ब्रह्मोवाच देवदेव महादेव भक्तानामभयंकर
ब्रह्मा बोले— हे देवों के देव, महादेव, भक्तों को भय से मुक्त करने वाले,
त्रिपुरोनाम दैत्येंद्रो देवानां कदनं महत्
त्रिपुर नामक दैत्यराज देवताओं का बड़ा संहारक बन गया है।
वासयित्वा पुरस्तिस्रो विस्तीर्णा विचरत्यथ
उसने अपने आगे तीन विशाल नगर बसाकर अब स्वतंत्रता से घूम रहा है।
एवं कृत्वा प्रजाः सर्वाः क्षयं नीताश्चराचराः
ऐसा करके उसने सभी चर-अचर प्राणियों का नाश कर दिया है।
ऋषीणामाश्रमाः सर्वे यतीनामायतनानि च ।। एवं कृत्वा सुराः सर्वे भ्रष्टराज्याः पराजिताः ।ऽ
ऋषियों के सभी आश्रम और यतियों के निवास नष्ट हो गए; इसी प्रकार सभी देवता अपने राज्य से वंचित होकर हार गए हैं।
विचरंति यथा मर्त्यास्त्रिपुरेण दुरात्मना ।। 5.1.43.
अब दुष्ट त्रिपुर के कारण देवता भी मनुष्यों की तरह भटक रहे हैं।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वधस्तस्य विचिंत्यताम्
इसलिए हर प्रकार से उसके वध का उपाय सोचना चाहिए।
इति श्रुत्वा वचस्तस्य ब्रह्मणः संशितात्मनः
ऐसा दृढ़ निश्चय वाले ब्रह्मा के वचन सुनकर,
जयोपायं करिष्यामि दैत्यस्यास्य दुरात्मनः
मैं इस दुष्ट दैत्य पर विजय पाने का उपाय करूँगा।
तपश्चरत यूयं वा आत्मनो जयकांक्षिणः
तुम सब अपनी विजय की इच्छा से तपस्या करो।
इत्युक्त्वा सर्वदेवानां तत्रैवांतर्हितः शिवः
ऐसा कहकर शिव वहीं सभी देवताओं के सामने अदृश्य हो गए।
जयार्थं तस्य दैत्यस्य त्रिपुरस्य दुरात्मनः
उस दुष्ट त्रिपुर दैत्य पर विजय के लिए,
महिषैश्च महामेध्यैः पशुपुष्पार्घतर्पणैः पूजयित्वा तदा देवीं तामीडे वृषभध्वजः
उस समय वृषध्वज ने देवी की पूजा बड़े-बड़े महिषों, पशुओं, फूलों, जल और तर्पण से की, फिर उनकी स्तुति की।
दुर्गां भगवतीं भद्रां दुर्गसंसारतारणीम्
उन्होंने दुर्गा भगवती, कल्याणी, और संसार-सागर से पार कराने वाली देवी की स्तुति की।
दैत्यमेदोमदोन्मत्तां रक्ताख्यां रक्तदंतिकाम्
उन्होंने दैत्य के रक्त और मज्जा से मतवाली, रक्त नाम वाली, रक्त दंतों वाली देवी की स्तुति की।
महिषवाहिनीं श्यामां यक्षासनपरिग्रहाम् 5.1.43.
उन्होंने श्याम वर्ण वाली, महिष पर सवार, यक्षों से सेवित और उनके आसन पर विराजमान देवी की स्तुति की।
पूजयित्वा प्रसन्नात्मा ध्यानमास्थाय संस्थितः प्रसन्नवदना भूत्वा प्रत्यक्षं प्राह चंडिका
पूजा करके, शांत मन से ध्यान में स्थित होकर, प्रसन्न मुख वाली चण्डिका प्रत्यक्ष प्रकट हुईं और बोलीं।
सर्वं त्वयोक्तं यच्छामि जगतामुपकारकम्
मैं तुम्हारे द्वारा मांगी गई सारी बातें, जो जगत के लिए कल्याणकारी हैं, प्रदान करती हूँ।
येन हन्मि महादैत्यं त्रिपुरं देवकंटक म्
जिससे मैं उस महान दैत्य त्रिपुर को, जो देवताओं के लिए कष्टदायक है, मार सकूँ।
मया दत्तं सुरश्रेष्ठ दैत्यनाशकरं परम्
हे देवों में श्रेष्ठ, मैंने दैत्यों के विनाश के लिए परम अस्त्र दिया है।
महापाशुपतं शस्त्रं करे कृत्वा च शंकरः
महान पाशुपत अस्त्र को हाथ में लेकर शंकर—
उज्जहार तदा शंभुर्दैत्यनाशाय सत्वरः
तब शंभु ने दैत्य के विनाश के लिए शीघ्र ही उसे उठा लिया।
स्तुतिं कृत्वा ययौ वाग्भिः पृष्ठतोऽनुययुः सुराः
स्तुति करके वे चल दिए, और देवता उनके पीछे-पीछे वाणी से उनका अनुसरण करने लगे।
मायिनं तं त्रिधा भित्त्वा मायायुद्धेन शंकरः
शंकर ने मायायुद्ध के द्वारा उस मायावी को तीन भागों में विभाजित कर दिया।
जयाशिषा प्रयुंजाना ऋषयः सिद्धचारणाः
ऋषि, सिद्ध और चारण जय की आशीष देने लगे।
अप्सरा ननृतुस्तत्र गंधर्वा ललितं जगुः 5.1.43.
वहाँ अप्सराएँ नृत्य करने लगीं और गंधर्व मधुर गीत गाने लगे।
जयशब्दस्तदा जातः प्राणिनां च गृहेगृहे
तब प्रत्येक घर में प्राणियों के बीच जय-जयकार की ध्वनि गूंज उठी।
प्रवर्तंते तदा यज्ञा महोत्सवसदक्षिणाः
उस समय यज्ञ आरंभ हुए, बड़े उत्सव और दान के साथ।
उज्जितो दानवो यस्मात्त्रैलोक्ये स्थापितं यशः
दैत्य के मारे जाने से त्रिलोक में यश फैल गया।
कृतं नाम ह्यवंत्या वा उज्जयिनी पापनाशिनी
अवन्ती या उज्जयिनी नाम की जो नगर पापों का नाश करने वाली है, वही प्रसिद्ध हुई।