विद्यादानं नरो यश्च तस्या ह्यायतने सदा
और जो कोई उनके मंदिर में सदा विद्या का दान करता है,
यो यच्छति द्विजेन्द्राय धर्मशास्त्रसमुद्भवम्
जो कोई श्रेष्ठ ब्राह्मण को धर्मशास्त्र से उत्पन्न वस्तु दान करता है,
यो वेदाध्ययनं तस्याः करोति पुरतः स्थितः
जो कोई उनके सामने वेदों का अध्ययन करता है,
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये सरस्वती तीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः
इसी प्रकार श्रीस्कन्द महापुराण के छठे नागरखण्ड के हाटकेश्वर क्षेत्र माहात्म्य में सरस्वती तीर्थ माहात्म्य वर्णन नामक छियालीसवाँ अध्याय समाप्त हुआ।
अस्माकं सूतज ब्रूहि सर्वं वेत्ति यतो भवान्
हे सूतपुत्र, हमें सब कुछ बताओ, क्योंकि आप सब जानते हैं।
रुद्रसेन इति ख्यातः सर्वशत्रुनिषूदनः
वह रुद्रसेन नाम से प्रसिद्ध था, जो सब शत्रुओं का संहारक था।
समुद्र इव गांभीर्ये सौम्यत्वे शशिसंनिभः
गंभीरता में वह समुद्र के समान था, और सौम्यता में चंद्रमा जैसा।
तस्य कांतीति विख्याता पुरी सर्वगुणान्विता
उसकी पुरी, जो कान्ति नाम से विख्यात थी, सभी गुणों से सम्पन्न थी।
तथैवासीत्प्रिया तस्य भार्या परमसंमता
उसी प्रकार उसकी प्रिय पत्नी भी अत्यंत सम्मानित थी।
स तया सहितो राजा वैशाख्या दिवसे सदा
वह राजा अपनी पत्नी के साथ सदा वैशाख का व्रत करता था।
चमत्कारपुरे क्षेत्रे पीठे तत्र द्विजोत्तमाः करोति श्रद्धया युक्तः सभार्यः स महीपतिः
चमत्कारपुर नामक पवित्र स्थान में, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणों, वह राजा अपनी पत्नी के साथ श्रद्धा से पूजा करता है।
उपवासपरो भूत्वा ध्यायमानो महेश्वरम् धर्माख्यानेन विप्राणां वेदाध्ययनविस्तरैः
वह उपवास में लीन होकर, महेश्वर का ध्यान करता है और ब्राह्मणों से धर्म की बातें तथा वेदों का विस्तार से पाठ सुनता है।
ततः प्रातः समुत्थाय स्नात्वा धौतांबरः शुचिः
फिर वह सुबह जल्दी उठकर स्नान करता है, स्वच्छ वस्त्र पहनता है और शुद्ध रहता है।
दीनांधकृपणेभ्यश्च तथान्येभ्यः सहस्रशः वैशाख्यां जागरं तस्य देवस्य पुरतोऽकरोत् ॥ ६.४७.
गरीबों, अंधों, दुखियों और अन्य जरूरतमंदों को वह हजारों दान देता है, और वैशाख महीने में उस देवता के सामने जागरण करता है।
यथायथा स भूपालः कुरुते रात्रिजागरम्
जितनी रातें वह राजा जागरण करता है—
शत्रवो विलयं यांति लक्ष्मीर्वृद्धिं प्रगच्छति
उतना ही उसके शत्रु नष्ट होते हैं और उसकी समृद्धि बढ़ती है।
तत्रैव दिवसे तावन्महाकालस्य चाग्रतः
उसी दिन, वहीं महाकाल के सामने—
वेदाध्ययनसंपन्नान्व्रतनिष्ठापरायणान्
वह वेदाध्ययन में निपुण, व्रत और नियमों में लगे हुए लोगों को एकत्र करता है।
राजर्षीणां पुराणानां देवर्षीणां तथा परे यज्ञानां सागराणां च द्वीपानां च मनोहराः
राजर्षियों, देवर्षियों और अन्य महापुरुषों की प्राचीन कथाएँ, यज्ञों का विस्तार और सुंदर द्वीपों का वर्णन—
अथ तान्पृथिवीपालः स प्रणम्य यथाक्रमम्
फिर वह पृथ्वीपति उन सबको क्रम से प्रणाम करता है।
कस्मिंश्चिदथ संप्राप्ते कथांते ते मुनीश्वराः
किसी समय, जब कथा समाप्त हो जाती है, वे श्रेष्ठ मुनि—
वैशाखीदिवसे राजंस्त्वं सदाभ्येत्य दूरतः
वैशाख के दिन, हे राजन्, तुम सदा दूर से आकर—
प्रकरोषि प्रयत्नेन त्यक्त्वान्याः सकलाः क्रियाः
सभी अन्य कार्य छोड़कर पूरी लगन से पूजा करते हो—
न ते यदि रहस्यं स्यात्तदाऽशेषं प्रकीर्तय ६.४७.
यदि तुम्हारे मन में कोई रहस्य नहीं है, तो सब कुछ विस्तार से बताओ।
युष्माभिः कीर्तयिष्यामि तथाप्यखिलमेव हि ॥ २१० अहमासं वणिग्जात्या पुरा वै वैदिशे पुरे
मैं भी तुम्हें सब कुछ बताऊँगा। पहले मैं वैदिशा नगर में एक वैश्य कुल में जन्मा था।
कस्यचित्त्वथ कालस्य भगवान्पाकशासनः
फिर किसी समय, भगवन पाकशासन—
ततो वृष्टिनिरोधेन सर्वे लोकाः क्षुधार्द्दिताः
उसके बाद वर्षा रुक जाने से सभी लोग भूख से पीड़ित हो गए।
ततोऽहं स्वां समादाय पत्नीं क्षुत्क्षामगात्रिकाम्
तब मैंने अपनी पत्नी को, जो भूख से कमजोर हो गई थी, साथ लिया।
सौराष्ट्रं मनसि ध्यात्वा प्रस्थितस्तदनन्तरम्
फिर मैंने अपना मन सौराष्ट्र में लगाकर तुरंत वहाँ जाने के लिए प्रस्थान किया।
क्रमेण गच्छमानोऽथ भिक्षान्नकृतभोजनः
मैं धीरे-धीरे आगे बढ़ता गया और रास्ते में भिक्षा माँगकर मिला भोजन खाया।