મનસા યે સ્મરિષ્યતિ પ્રતીહારેશ્વરં શિવમ્
જે મનથી દ્વારપાળોના ઈશ્વર, શિવને સ્મરે છે,
ઈશ્વર ઉવાચ યસ્ય દર્શનમાત્રેણ તિર્યગ્યોનિર્ન લભ્યતે
ઈશ્વરે કહ્યું: જેને માત્ર દર્શનથી જ પ્રાણીયોનિ મળતી નથી.
કૌશિકોનામ રાજાભૂત્કુક્કુટો જાયતે સદા
કૌશિક નામનો એક રાજા હતો; તે હંમેશા કૂકડી રૂપે જન્મે છે.
વ્યાપ્તા ચ પૃથિવી તેન સશૈલવનકાનના
એના દ્વારા પૃથ્વી, પર્વતો, વનો અને કાનનોથી વ્યાપી ગઈ હતી.
વિશાલાનામ વિખ્યાતા ભાર્યા તસ્ય મહીપતેઃ
એ રાજાને વિશાલા નામે પ્રસિદ્ધ પત્ની હતી.
તયા ચકાર સહિતઃ સ રાજ્યં રાજસત્તમઃ
એ શ્રેષ્ઠ રાજાએ પોતાની પત્ની સાથે રાજ્ય ચલાવ્યું.
તયા સાર્દ્ધં કદાચિચ્ચ સુરતં નાસ્તિ પાર્વતિ
પાર્વતી, છતાં પણ એણે પત્ની સાથે ક્યારેય સ્નેહભાવ રાખ્યો નહોતો.
એવં ગચ્છતિ કાલે તુ સહ રાજ્ઞા સ્મરાતુરા દદર્શ કીટમિથુનમનંગકલહાતુરમ્
આ રીતે સમય પસાર થતો રહ્યો ત્યારે, કામના દુખથી પીડાયેલી રાણી રાજા સાથે હતી, અને એણે પ્રેમના ઝઘડાથી ઉલઝળપટમાં પડેલા કીટ-જોડાને જોયા.
પ્રસાદયંસ્તથા કીટઃ સ્વાં પ્રિયાં ચ મુહુર્મુહુઃ
એ કીટ વારંવાર પોતાની પ્રિયાને પ્રસન્ન કરવા પ્રયત્ન કરતો હતો.
ભજસ્વ માં યથાકામમનંગશરપીડિતમ્
"મને મનગમતું ભેટી લે, કેમ કે હું પ્રેમના તીક્ષ્ણ બાણોથી પીડાઈ રહ્યો છું."
ન ત્વયા સદૃશી લોકે કામિની વિદ્યતે ક્વચિત્ 5.2.21.
"આ આખી દુનિયામાં તારા જેવી કામુક સ્ત્રી બીજે ક્યાંય નથી."
કુતો વા મયિ દીને ત્વં ક્રુદ્ધેવ પ્રિયવાદિનિ
"હું તો દુઃખી છું, છતાં તું મીઠા બોલ બોલે છે, પણ કેમ ગુસ્સે જેવી લાગે છે?"
સા તમાહ પ્રકોપાચ્ચ કિમાલપસિ માં વૃથા પ્રદત્તં કામલુબ્ધેન અન્યસ્ય કીટકાધમ
એણે ગુસ્સાથી કહ્યું: "શા માટે ખોટું બોલે છે? તારા કામલોભને લીધે તું બીજાને આપી દીધો છે, હે નીચ કીટ!"
નાહમેવં કરિષ્યામિ કીટઃ પ્રાહ પુનઃપુનઃ
"હું આવું કદી નહિ કરું," એમ એણે કહ્યું, પણ કીટ ફરી ફરી વિનંતી કરતો રહ્યો.
ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા સા પ્રસન્નાભવત્તદા
આવી વાતો સાંભળી એ પછી એ પ્રસન્ન થઈ.
દૃષ્ટ્વા તન્મહદાશ્ચર્યં સા રાજ્ઞી વિલલાપ હ ન કામિતાહં કાંતેન મરિષ્યામિ ન સંશયઃ
એ અદ્ભુત દૃશ્ય જોઈને રાણી દુઃખી થઈને બોલી: "મારો પ્રિય પતિ મને ઈચ્છતો નથી; હવે હું અવશ્ય મરી જઈશ, એમાં કોઈ શંકા નથી."
એવં વિલપ્ય બહુધા વિનિઃશ્વસ્ય પુનઃપુનઃ
આ રીતે અનેક રીતે દુઃખ વ્યક્ત કરીને, વારંવાર ઊંડા શ્વાસો લીધા.
દૃષ્ટ્વા તમૃષિમાસીનં તપોયોનિં દૃઢવ્રતમ્
એણે ત્યાં બેઠેલા, તપથી જન્મેલા, દૃઢ વ્રત ધરાવતા ઋષિને જોયા.
એકોઽયં સંશયો બ્રહ્મન્હૃદયે પરિવર્ત્તતે ન જાને કારણં કિં તુ સંગમો નોપજાયતે
"હે બ્રાહ્મણ, મારા હૃદયમાં એક જ શંકા ફરે છે: કારણ તો ખબર નથી, પણ મિલન કેમ થતો નથી?"
યો ગત્વા પ્રમદારાજ્યં જિત્વા સર્વાઃ પુરા રણે નૈવ કામયતે તાસુ કિમેતદિતિ સુવ્રત
"જે પુરુષે પહેલા સ્ત્રીઓનું રાજ્ય જીતી લીધું, યુદ્ધમાં બધાને હરાવ્યો, હવે એણે એમની ઈચ્છા જ નથી—હે સજ્જન, આ શું છે?"
વાજિનો વારણાશ્ચૈવ ધનધાન્યમનંતકમ્ 5.2.21.
"ઘોડા, હાથી અને અનંત ધન-ધાન્ય—"
કેન કર્મવિપાકેન મમેદં યૌવનં દૃઢમ્
"કયા કર્મના ફળે મારું યુવાનપણ 이렇게 મજબૂત રહ્યું છે?"
દૃશ્યતે વાસરે ભાગે રાત્રૌ ચૈવ ન દૃશ્યતે
દિવસે તે દેખાય છે, પણ રાત્રે દેખાતું નથી.
દુષ્કૃતાવર્જનં બ્રહ્મન્મમેદં વક્તુમર્હસિ
બ્રાહ્મણ, દુષ્કર્મો ટાળવા વિશે તમે મને કહેવું જોઈએ.
શૃણુ પુત્રિ પુરાવૃત્તં બાલભાવેન યત્કૃતમ્
બેટી, જૂના સમયમાં બાળપણમાં જે બન્યું હતું, તે સાંભળ.
વિદૂરથસ્ય તનયસ્તવ ભર્તા સ નિશ્ચિતમ્
નક્કી છે કે, વિદૂરથનો પુત્ર જ તારો પતિ છે.
બહવઃ કુક્કુટાસ્તેન ભક્ષિતા રાજસૂનુના
રાજકુમારે ઘણા કૂકડાં ખાધા હતા.
એવં ભક્ષયતસ્તસ્ય બહુશો વત્સરા ગતાઃ પૃષ્ટાઃ કિં કારણં નાત્ર સમાયાંતિ હિ કુક્કુટાઃ
આ રીતે તે સતત કૂકડાં ખાતો રહ્યો અને ઘણા વર્ષો વીતી ગયા. જ્યારે પૂછાયું કે હવે કૂકડાં કેમ આવતાં નથી, ત્યારે કોઈ જવાબ મળ્યો નહીં.
અથ કેનાપિ કથિતં કુક્કુટાનાં ચ ભક્ષણમ્ ભક્ષિતાઃ કુક્કુટાઃ સર્વે વિના કારણતો નૃપ
પછી કોઈએ કહ્યું કે કૂકડાં ખાઈ લેવાયા છે; રાજાએ કોઈ કારણ વિના બધા કૂકડાં ખાઈ નાખ્યા.
તામ્રચૂડોઽથ સંક્રુદ્ધો દદૌ શાપં દુરાત્મને
પછી તામ્રચૂડ ગુસ્સે થઈને એ દુષ્ટને શાપ આપ્યો.