તત્ર પૂર્વદિશાભાગે તીર્થં સર્વોત્તમોત્તમમ્
ત્યાં પૂર્વ દિશામાં સર્વોત્તમ તીર્થ છે.
તત્ર સ્નાત્વા ચ દત્ત્વા ચ પિશાચો નૈવ જાયતે કર્ત્તવ્યં ચ પ્રયત્નેન નરૈઃ શ્રદ્ધાસમન્વિતૈઃ
ત્યાં સ્નાન કરીને અને દાન આપીને, માણસ કદી પિશાચ બનતો નથી; શ્રદ્ધાવાન લોકોએ એ કાર્ય ઉત્સાહપૂર્વક કરવું જોઈએ.
માર્ગશીર્ષે શુક્લપક્ષે ચતુર્દશ્યાં વિશેષતઃ
માર્ગશીર્ષના શુક્લપક્ષની ચૌદસના દિવસે ખાસ કરીને,
તત્સંનિધૌ પૂર્વભાગે માનસંનામ નામતઃ તત્ર સ્નાનેન દાનેન સર્વાન્કામાનવાપ્નુયાત્
એ આસપાસ પૂર્વ ભાગમાં માનસ નામનું સ્થાન છે; ત્યાં સ્નાન અને દાનથી સર્વે ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થાય છે.
નાનાવિધાનિ પાપાનિ મેરુતુલ્યાનિ વૈ પુનઃ
વિવિધ પ્રકારના પાપો, જે મેરુ પર્વત જેટલા ભારે હોય,
યત્કિઞ્ચિદ્વિદ્યતે પાપં માનસં કાયિકં તથા
જે કાયમ પાપ હોય, મનથી કે શરીરથી થયેલ હોય,
પ્રૌષ્ઠપદ્યાં સદા કાર્ય્યા પૌર્ણમાસ્યાં વિશેષતઃ
ભાદરવા મહિનામાં હંમેશા કરવું જોઈએ, ખાસ કરીને પૂર્ણિમાના દિવસે.
તસ્માદ્દક્ષિણદિગ્ભાગે વર્ત્તતે સુકૃતૈકભૂઃ
એટલે દક્ષિણ દિશામાં એક પુણ્યમય ભૂમિ છે.
યત્ર સ્નાનં તથા દાનં સર્વપાપહરં સદા 2.8.9.
જ્યાં સ્નાન અને દાન હંમેશા સર્વે પાપો દૂર કરે છે.
નાનાવિધાનિ સ્થાનાનિ મુનીનાં ભાવિતાત્મનામ્
ત્યાં ભક્તિથી ભરેલા ઋષિઓ માટે અનેક પ્રકારના સ્થાન છે.
યસ્યાસ્તીરે મુનિશ્રેષ્ઠ સર્વત્ર સુમનોહરમ્
જેના કિનારે, હે શ્રેષ્ઠ ઋષિ, બધું જ અત્યંત મનોહર છે.
યસ્માત્સ્થાનાત્સમુદ્ભૂતા તમસા સુતરંગિણી
જે સ્થાનેથી તમસા નદી અનેક પ્રવાહ સાથે ઉત્પન્ન થઈ છે.
યસ્ય દર્શનતો નૄણાં સર્વપાપક્ષયો ભવેત્
જેના દર્શનથી મનુષ્યના બધા પાપો નાશ પામે છે.
પ્રફુલ્લનાનાવિધગુલ્મશોભિતં લતાપ્રતાનાવનતં મનોહરમ્
જે સ્થળ વિવિધ ફૂલેલા ઝાડ અને લતાવલીઓથી શોભાયમાન છે, તે અતિ મનમોહક છે.
તમાલગુલ્મૈર્નિચિતં સુગંધિભિઃ સકર્ણિકારૈર્બકુલૈશ્ચ સર્વતઃ
તે જગ્યા સર્વે તરફ સુગંધિત તમાલના ઝાડ, કર્ણિકાર અને બકુલ વૃક્ષોથી ઢંકાયેલી હતી.
ક્વચિત્પ્રફુલ્લાંબુજરેણુભૂષિતૈર્વિહંગમૈશ્ચારુફલપ્રચારિભિઃ
કેટલાક સ્થળોએ ખીલેલા કમળના પરાગથી શોભાયમાન અને સુંદર ફળોની શોધમાં ફરતા પક્ષીઓથી સજ્જ હતી.
ક્વચિચ્ચ ચક્રાહ્વરવોપનાદિતં ક્વચિચ્ચ કાદમ્બકદમ્બકૈર્યુતમ્
ક્યાંક ચક્રવાક પક્ષીઓના મીઠા રવથી ગુંજતી અને ક્યાંક કાદંબના ઝૂંડથી ભરપૂર હતી.
મદાકુલાભિર્ભ્રમરીભિરારાન્નિષેવિતં ચારુસુગંધિપુષ્પવત્
મધુર સુગંધિત ફૂલો પર મસ્ત થયેલા ભમરોના ઝૂંડ ત્યાં આનંદથી ગૂંજી ઉઠતા.
પ્રહૃષ્ટનાનાવિધપક્ષિસેવિતં પ્રમત્તહારીતકુલોપનાદિતમ્ 2.8.9.
વિવિધ પ્રકારના આનંદિત પક્ષીઓ અને ઉલ્લાસભર્યા હરીત પક્ષીઓના ટોળા ત્યાંના વાતાવરણને જીવંત બનાવતા.
નિબિડનિચુલનીલં નીલકણ્ઠાભિરામં મદમુદિતવિહંગીવૃન્દનાદાભિરામમ્
ઘનિષ્ઠ નીલાં નિકુલ વૃક્ષો, મયૂરોથી શોભાયમાન અને ખુશીથી ગાતા પક્ષીઓના ટોળાથી મનોહર લાગતું.
ઇત્યાદિબહુશોભાઢ્યં સર્વદિક્ષુ મનોહરમ્ યત્પ્રભાવાદભૂત્તીર્થં પાવનં તત્સદા મહત્
આ રીતે અનેક પ્રકારની સુંદરતા વડે સર્વ દિશામાં આકર્ષક બનેલું તે સ્થાન, જેના પ્રભાવથી તે પવિત્ર અને હંમેશાં પાવન તીર્થ બની ગયું.
તત્પૂર્વં ગૌતમસ્યર્ષેરાશ્રમં પાવનં મહત્ પ્રથમં તે મુનિશ્રેષ્ઠ પિતુઃ કિલ તપોનિધેઃ
અગાઉ ત્યાં મહાન અને પવિત્ર ગૌતમ ઋષિનું આશ્રમ હતું, હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, જે તપસ્વી તમારા પિતાએ પ્રથમ સ્થાપ્યું હતું.
નાનાવિધાનિ તીર્થાનિ ચાશ્રમાશ્ચૈવ સર્વશઃ
ત્યાં વિવિધ પ્રકારના તીર્થો અને આશ્રમો સર્વત્ર જોવા મળે છે.
તમસાનામ સા જ્ઞેયા વર્તતે તટિની શુભા
આ પવિત્ર નદી તમસા નામે જાણીતી છે.
તત્ર સ્નાનેન દાનેન શ્રાદ્ધેન ચ વિશેષતઃ
ત્યાં વિશેષ કરીને સ્નાન, દાન અને શ્રાદ્ધ દ્વારા
માર્ગશીર્ષે શુક્લપક્ષે પઞ્ચદશ્યાં વિશેષતઃ
માર્ગશીર્ષ માસના શુક્લ પક્ષની પંદરમી તારીખે ખાસ
તસ્માદત્ર પ્રકર્તવ્યં સ્નાનં નિર્મલમાનસૈઃ
આથી અહીં શુદ્ધ મનવાળા લોકો સ્નાન કરવું જોઈએ.
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ તમસાપરમં શુભમ્
હવે હું તમસા નદીના પાર એક વધુ ઉત્તમ અને પવિત્ર સ્થાન વિશે કહું છું.
ભાદ્રે શુક્લચતુર્થ્યાં તુ તસ્ય યાત્રા શુભાવહા તસ્ય સ્મરણમાત્રેણ સર્વવિઘ્નવિનાશનમ્ ।। 2.8.9.
ભાદરવા મહિનાની શુક્લ ચતુર્થીના દિવસે ત્યાં યાત્રા કરવાથી શુભ ફળ મળે છે; માત્ર સ્મરણથી જ સર્વે વિઘ્નો દૂર થાય છે.
તસ્માદ્દક્ષિણદિગ્ભાગે ભૈરવો નામ નામતઃ
આથી દક્ષિણ દિશામાં ભૈરવ નામનું એક સ્થાન છે.