શ્રીરુદ્રઉવાચ શૃણુ ગુહેશ્વરં લિંગં દ્વિતીયં પાપનાશનમ્
શ્રી રુદ્ર બોલ્યા: હવે ગુહેશ્વર નામના બીજા લિંગ વિશે સાંભળ, જે પાપોનો નાશ કરે છે.
પુરા રાથંતરે કલ્પે દેવદારુવને શુભે યોગાભ્યાસરતો નિત્યં શાંતિદાંતિસમાસ્થિતિઃ
પહેલાં, રથંતર કલ્પમાં, શુભ દેવદારુ વનમાં, કોઈ યોગાભ્યાસમાં સતત તત્પર રહ્યો, શાંતિ અને દમનમાં સ્થિર રહ્યો.
સિદ્ધિકામસ્તપસ્તેપે કથં સિદ્ધો ભવામ્યહમ્
સિદ્ધિની ઇચ્છાથી તેણે તપ કર્યું—'કેવી રીતે હું સિદ્ધ બની શકું?' એમ વિચારતો રહ્યો.
ઇતિ સંચિંત્ય હૃદયે પ્રારબ્ધં તપ ઉત્તમમ્
આ રીતે હૃદયમાં વિચારી, તેણે શ્રેષ્ઠ તપ શરૂ કર્યું.
કસ્મિંશ્ચિદથ કાલે તુ વિદ્ધસ્ય પર્વતાત્મજે
પછી, ક્યારેક, પર્વતકન્યા પર કોઈ આઘાત થયો.
સ ચ દૃષ્ટ્વા તદાશ્ચર્યં વિસ્મયં પરમં ગતઃ
અને એ અદભુત ઘટના જોઈને, તે અત્યંત આશ્ચર્યચકિત થયો.
અહો તપઃપ્રભાવોઽયં પ્રાપ્તા સિદ્ધિર્મયાદ્ય વૈ
અહો, તપસ્યાની શક્તિ કેટલી છે! આજે મને સાચી સફળતા મળી છે.
શરીરં કુત્સિતં ચેદં મલમૂત્રેણ સંયુતમ્ હર્ષેણ મહતા યુક્તઃ સ નનર્ત્ત દ્વિજસ્તથા
આ શરીર તો ગંદા અને મૂત્રથી ભરેલું છે, છતાં મોટી ખુશીથી ભરાઈને તે દ્વિજ નાચવા લાગ્યો.
એતસ્મિન્નૃત્યતિ વિપ્રે જગત્સ્થાવર જંગમમ્
જ્યારે એ બ્રાહ્મણ નાચતો હતો, ત્યારે આખું જગત—સ્થાવર અને જંગમ—એ પણ નાચવા લાગ્યું.
ન સ્વાધ્યાયો વષટ્કારઃ કર્મકાંડો ન ચ ક્વચિત્ ।। 5.2.2.
ક્યાંય વેદનો અભ્યાસ, 'વષટ'નો ઉચ્ચાર કે કઈ પણ વિધિ-કર્મ કરવામાં આવતું નહોતું.
એતસ્મિન્નંતરે દેવા બ્રહ્મવિષ્ણુ પુરઃસરાઃ
એ સમયે, બ્રહ્મા અને વિષ્ણુની આગેવાનીમાં દેવતાઓ આવ્યા.
ઋષૌ મંકણકે દેવ નૃત્યતિ નૃત્યતિ સર્વતઃ
તેઓએ ઋષિ મંકણકને દરેક દિશામાં નાચતો જોયો.
ચલિતાઃ પર્વતાઃ સ્થાનાત્ક્ષુભિતા મેઘપંક્તયઃ
પર્વતો તેમના સ્થાનથી હલાઈ ગયા અને વાદળોની પાંખીઓ પણ ઉથલાઈ ગઈ.
સ્રોતોમાત્રા મહાનદ્યો ગ્રહા ઉન્માર્ગતઃ સ્થિતાઃ
મહાનદીઓ માત્ર સ્નાનમાં વહેતી રહી અને ગ્રહો પણ પોતાના માર્ગથી ભટકી ગયા.
ત્રૈલોક્યં વ્યાકુલીભૂતં યાવન્નાયાતિ સંક્ષયમ્
ત્રણેય લોકોમાં ખલેલ મચી ગયો, જાણે બધું નાશ થવા જઈ રહ્યું હોય.
તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા ત્રિદશાનાં યશસ્વિનિ
યશસ્વી દેવતાઓના એ વચન સાંભળી,
દ્વિજરૂપં સમાસ્થાય મયા પૃષ્ટો દ્વિજોત્તમઃ
બ્રાહ્મણનો રૂપ ધારણ કરીને, મેં શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને પ્રશ્ન કર્યો.
વિરુદ્ધમૃષિધર્માણાં કામરાગેણ નર્ત્તનમ્
ભોગવાસનાથી નાચવું ઋષિધર્મના વિરુદ્ધ છે.
બ્રાહ્મણસ્ય તપો ભ્રંશઃ સદાચારસ્ય સત્તમ
બ્રાહ્મણ માટે તપસ્યાનો પતન એ છે, હે શ્રેષ્ઠ સદ્ચારી.
અતએવ હિ મે નૃત્યં સિદ્ધોઽહં નાત્ર સંશયઃ ।। 5.2.2.
એટલે જ મારા નૃત્યથી હું સિદ્ધ થયો છું—આમાં કોઈ સંશય નથી.
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા હાસોઽતીવ મયા કૃતઃ
એ વચન સાંભળી, હું ખૂબ હસ્યો.
તતો વિનિર્ગતં ભસ્મ તત્ક્ષણાદ્ધિમપાંડુરમ્
પછી એ જ ક્ષણે, બરફ જેવી સફેદ ભસ્મ બહાર આવી.
પશ્ય મેંઽગુષ્ઠતો બ્રહ્મન્ભૂરિ ભસ્મ વિનિર્ગતમ્
જો, હે બ્રાહ્મણ, મારા અંગૂઠાથી ઘણું ભસ્મ બહાર આવ્યું છે.
તદ્દૃષ્ટ્વા મહદાશ્ચર્યં લજ્જિતો દ્વિજસત્તમઃ
એ મહાન અચંબો જોઈને, શ્રેષ્ઠ દ્વિજ શરમાઈ ગયો.
અબ્રવીત્પ્રાંજલિર્ભૂત્વા વિસ્મિતેનાંતરાત્મના
હાથે હાથ જોડીને, અંતરમાં આશ્ચર્યથી, તેણે કહ્યું.
નાન્યસ્ય વિદ્યતે શક્તિ રીદૃશી ભુવનત્રયે
આવી શક્તિ ત્રણેય લોકમાં બીજાને ક્યાંય નથી.
તપઃક્ષયકરં કર્મ વિરુદ્ધં નર્ત્તનં સતામ્ તદ્ગતં સહસા દેવ મદીયં નર્ત્તનેન સુ
સારા લોકો માટે તપ નાશક અને વિરોધી નૃત્ય કરવું યોગ્ય નથી; પણ, દેવ, મારા નૃત્યથી એ અચાનક થઈ ગયું.
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા મયોક્તો દ્વિજસત્તમઃ
એના એ વચન સાંભળી, મેં એ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને કહ્યું.
જ્ઞાનેનાનેન વિપ્રેંદ્ર કં તે કામં કરોમ્યહમ્
આ જ્ઞાનથી, હે વિદ્વાન બ્રાહ્મણ, હું તારો કયો ઈચ્છિત કાર્ય પૂર્ણ કરું?
ઋષિરુવાચ યદિ દેવ પ્રસન્નસ્ત્વં શરણાગતવત્સલ 5.2.2.
ઋષિએ કહ્યું: હે દેવ, જો તમે પ્રસન્ન છો અને શરણાગત પર દયાળુ છો—