દૈત્યાંતકારિણી દિવ્યા મહાકાલી કુલેશ્વરી
ત્યાં દૈત્યોના વિનાશક, દિવ્ય મહાકાળી, બધા કુળોની સ્વામિ વસે છે.
યત્ર ગયા મહાપુણ્યા ફલ્ગુશ્ચૈવ મહાનદી
ત્યાં મહાપુણ્ય ગયા અને મહાન નદી ફલ્ગુ પણ છે.
તથૈવાદ્યગયા ખ્યાતા ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતા 5.1.57.
આજની ગયા પણ એ જ રીતે ત્રણેય લોકોમાં પ્રસિદ્ધ અને વખાણી છે.
સર્વપાપહરા પુણ્યા યત્ર પ્રાચી સરસ્વતી
ત્યાં પૂર્વ દિશાની સરસ્વતી, પવિત્ર અને બધા પાપો દૂર કરનારી, વહે છે.
ન્યગ્રોધશ્ચાક્ષયો નિત્યઃ પુરા પ્રોક્તો મહર્ષિણા
ત્યાં અવિનાશી અને સદા રહેતો વટવૃક્ષ છે, જેને મહર્ષિએ પ્રાચીનકાળે વર્ણવ્યો હતો.
તત્રૈવ સંતિ તાઃ સર્વા દેવતાઃ પિતૃકલ્પજાઃ
ત્યાં બધા દેવતાઓ, પિતૃઓની જેમ જન્મેલા, હાજર છે.
સર્વતીર્થમયા દેવા ગયાતીર્થમનુત્તમમ્
બધા દેવતાઓ, બધા તીર્થોનું સ્વરૂપ ધારણ કરીને, ગયાના સર્વોત્તમ તીર્થમાં વસે છે.
યત્ર પ્રવિષ્ટમાત્રેણ પિતરો નિરયસ્થિતાઃ
જ્યાં માત્ર પ્રવેશતા જ પિતૃઓ, જે નરકમાં હતા, મુક્તિ પામે છે.
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવંત્યખણ્ડેઽવન્તીક્ષેત્રમાહાત્મ્યે ગયાતીર્થમાહાત્મ્યે ગયાતીર્થપ્રશંસાવર્ણનં નામ સપ્તપઞ્ચા શત્તમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીસ્કાંદ મહાપુરાણના પંચમ અવંત્યખંડના અવંતીક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં ગયાતીર્થમાહાત્મ્યના ગયાતીર્થની મહિમાની સ્તુતિ નામના પચોતેરમા અધ્યાયનો અંત આવે છે.
ભગવન્ભવતા સર્વં વિદિતં વિશ્વમૂર્તિના
હે ભગવાન, તમે વિશ્વરૂપ છો અને બધું જ જાણો છો.
તત્સર્વં શ્રોતુમિચ્છામિ શ્રાદ્ધસ્ય ફલમુત્તમમ્
હું તમારી પાસેથી શ્રાદ્ધનું શ્રેષ્ઠ ફળ સાંભળવા ઇચ્છું છું.
કિયંતઃ પિતરો નિત્યં તૃપ્તા યાંતિ સુરાલયમ્
પિતૃઓ કેટલા સમય સુધી તૃપ્ત રહે છે અને દેવલોકમાં પહોંચે છે?
તથાપિ શૃણુ વૈ વત્સ શ્રાદ્ધસ્ય વિધિમુત્તમમ્
તેથી, વત્સ, શ્રાદ્ધની શ્રેષ્ઠ રીત ધ્યાનથી સાંભળ.
શ્રાદ્ધે પ્રકલ્પિતા લોકાઃ શ્રાદ્ધે ધર્મઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ
શ્રાદ્ધથી જ લોકોની સ્થાપના થાય છે અને ધર્મ પણ શ્રાદ્ધમાં જ સ્થિર છે.
શ્રદ્ધયા દીયતે કિંચિદ્દૈવં બ્રહ્માગ્નિતર્પણમ્
શ્રદ્ધાથી જે કંઈ આપવામાં આવે—દેવતાઓને, બ્રહ્માને કે અગ્નિને તૃપ્ત કરવા માટે—
મનુષ્યા ઋષયઃ સર્વે સુરસિદ્ધાશ્ચ રાક્ષસાઃ
બધા મનુષ્યો, ઋષિઓ, દેવતાઓ, સિદ્ધો અને રાક્ષસો પણ—
ત્રીન્પિતૄંશ્ચ સમુદ્દિશ્ય શ્રાદ્ધં દદ્યુઃ સમાહિતાઃ
ત્રણે પિતૃઓનું સ્મરણ કરીને, એકાગ્ર ચિત્તે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.
એવં પરંપરામાર્ગં પ્રવર્તંતે સનાતનમ્
આ રીતે, આ શાશ્વત પરંપરા પેઢીથી પેઢી સુધી ચાલે છે.
તત્સર્વં સંપ્રવક્ષ્યામિ યથા શ્રુતં તથા શૃણુ 5.1.58.
હું જે સાંભળ્યું છે, તે બધું તને સમજાવું છું; તું ધ્યાનથી સાંભળ.
અન્યોન્યં પિતરો હ્યેતે દેવાઃ પિતૃગણૈઃ સહ
આ પિતૃઓ દેવતાઓ છે અને પિતૃગણો સાથે છે.
નિબોધ ત્વં મતં સર્વં યદુક્તં તત્સમાહિતઃ
જે કહેલું છે, તે બધું તું એકાગ્રતાથી સમજ.
ચત્વારો મૂર્તિમંતો વૈ ત્રયસ્તેષાં ચ મૂર્તયઃ
એમાં ચાર સ્વરૂપવાળા છે અને તેમાથી ત્રણનાં સ્વરૂપો છે.
તેષાં લોકં વિસર્ગં ચ કીર્તયિષ્યામિ તચ્છણુ
હું તેમના લોક અને ઉત્પત્તિનું વર્ણન કરીશ, તું સાંભળ.
ધર્મમૂર્તિધરાસ્તેષાં તપો યે પરમં ગતાઃ
જેમાં શ્રેષ્ઠ તપ પ્રાપ્ત કર્યું છે, તેઓ ધર્મનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.
લોકાઃ સનાતના નામ યત્ર તિષ્ઠંતિ ભાસ્વરાઃ
જ્યાં તેજસ્વી લોકો વસે છે, તે લોકને શાશ્વત કહેવાય છે.
વિરાજસ્ય દ્વિજશ્રેષ્ઠ વૈરાજા ઇતિ નઃ શ્રુતમ્
વિરાજના સંતાનોને વૈરાજ કહેવાય છે, એ અમે સાંભળ્યું છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.
એતે વૈ યોગવિભ્રષ્ટા લોકાન્પ્રાપ્ય સનાતનાન્
આ લોકો યોગમાંથી વિમુખ થઈને પણ શાશ્વત લોક પ્રાપ્ત કરે છે.
તે પ્રાપ્ય તાં સ્મૃતિં ભૂયઃ સાંખ્યયોગમનુત્તમમ્
પછી, તે સ્મૃતિ મેળવે છે અને ફરી શ્રેષ્ઠ સાંખ્યયોગમાં પ્રવૃત્ત થાય છે.
એતે સ્યુઃ પિતરસ્તાત યોગિનાં યોગવર્ધનાઃ 5.1.58.
હે પ્રિય, આ પિતૃઓ યોગીઓને યોગમાં વૃદ્ધિ આપનારા છે.
તસ્માચ્છ્રાદ્ધાનિ દેયાનિ યોગિનાં દ્વિજસત્તમ
આથી, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, યોગીઓ માટે શ્રાદ્ધ આપવું જોઈએ.