સર્વપાપવિશુદ્ધાત્મા પુષ્કરસ્ય ફલં લભેત્
જેનું મન સર્વ પાપોથી શુદ્ધ થાય છે, તેને પુષ્કર તીર્થનું ફળ મળે છે.
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવંત્યખણ્ડેઽવન્તીક્ષેત્રમાહાત્મ્યે નીલગંગામાહાત્મ્યવર્ણનંનામ ચતુઃપંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીસ્કાંદ મહાપુરાણના પાંછમા અવંત્ય ખંડમાં, અવંતી ક્ષેત્રના મહાત્મ્યમાં, નીલગંગાના મહાત્મ્ય વર્ણન નામે ચોપનમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
મહાકાલવને રમ્યે કેન વા પ્રેષિતઃ પુરા
મહાકાળના સુંદર વનમાં, તેને કોણે અને શા માટે પહેલાં મોકલ્યો હતો?
તદા સર્વસુરૈરેવમગસ્તિર્મુનિસત્તમઃ
તે સમયે, સર્વ શ્રેષ્ઠ મુનિ અગસ્ત્યજી બધા દેવતાઓ સાથે મળીને—
આરાધિતો મહાભાગો ધરણીત્રાણકારણાત્
પૃથ્વીનું રક્ષણ થાય એ માટે મહાન યશસ્વી દેવતાની ઉપાસના કરી.
એકાગ્રમાનસો ભૂત્વા ભવાનીં વિંધ્યવાસિનીમ્
એકાગ્ર મનથી, વિંધ્ય પર વસતી ભવાનીની આરાધના કરી.
કંસવિદ્રાવણકરીમસુરાણાં ક્ષયંકરીમ્
જે કংসને ભાગાડે છે, અસુરોનો નાશ કરે છે—
યશોદાગર્ભસંભૂતાં ચાણૂરબલમર્દિનીમ્
યશોદાના ગર્ભમાંથી જન્મેલી, ચાણૂરની શક્તિનો નાશ કરનાર—
જનનીં દેવસેનસ્ય કવીનાં વાચમીશ્વરીમ્
દેવસેનાની માતા, કવિઓની વાણીની સ્વામી—
સહસ્રાક્ષીં તથેંદ્રસ્ય ઋષેશ્ચારુંધતીં પરામ્
ઇન્દ્ર માટે હજાર આંખો ધરાવનારી, ઋષિ માટે સર્વોચ્ચ આરુંધતી—
અદિતિં સર્વમાતૄણાં પાર્વતીં સર્વયોષિતામ્
બધી માતાઓમાં અદિતિ, બધી સ્ત્રીઓમાં પાર્વતી—
શારદીમૃતુવેલાયાં વૃંદાવનચરીં વરામ્ 5.1.55.
શરદ ઋતુમાં વૃંદાવનમાં વિહાર કરતી શ્રેષ્ઠ—
લક્ષ્મીં ચ શ્રીમતામિષ્ટાં યક્ષિણીં ધનદાર્ચિતામ્
શ્રીમંતોને પ્રિય લક્ષ્મી, ધનદેવી દ્વારા પૂજિત યક્ષિણી—
વેદિકાં યજ્ઞશાલાનાં હવિરાહવનીં શુભામ્ । દક્ષિણાં સર્વદીક્ષાણાં સર્વકામફલપ્રદામ્
યજ્ઞશાળાની વેદિકા, શુભ હવન અગ્નિ, સર્વ દિક્ષાઓ માટે દક્ષિણા, સર્વ ઇચ્છિત ફળ આપનારી—
એવં સ્તુતા તદા દેવી પ્રત્યક્ષા વિંધ્યવાસિની
આ રીતે સ્તુતિ થતાં, તે સમયે વિંધ્ય પર વસતી દેવી પ્રત્યક્ષ પ્રગટ થઈ.
વિયતાં ભો દ્વિજશ્રેષ્ઠ યદસ્મત્તોઽભિવાંછિતમ્
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, મારી પાસેથી જે ઇચ્છો તે માગો.
રેવેયં વર્દ્ધિતા લોકે સર્વલોકભયપ્રદા
આ રેવા જગતમાં વધી છે, સર્વ લોકમાં ભય પેદા કરે છે.
તયેદં પ્લાવિતં વિશ્વં તસ્યાસ્તુ ગ્રહણં કુરુ
તેના કારણે આ સમગ્ર વિશ્વ વહેંચાઈ ગયું છે; તેને પકડી લો.
આગાત્સાધ્વી તદા વ્યાસ મહાકાલવનં શુભમ્
પછી, હે વ્યાસ, તે સતી સ્ત્રી શુભ મહાકાળ વનમાં આવી.
વારયિષ્યે પરાં દેવીં વર્ધમાનાં દ્રુતં હ્યૃષે
હું ઝડપથી વધતી જાય છે તેવી પરમ દેવીને રોકી લઈશ, હે ઋષિ.
યાવત્ત્રિકૂટે દ્વારે ત્વં સ્થાસ્ય સિ ઋષિસત્તમ
જ્યાં સુધી તું ત્રિકૂટના દ્વારે ઊભો રહેશે, હે શ્રેષ્ઠ ઋષિ,
કુશસ્થલી મહાપુણ્યા પવિત્રા પાપહારિણી તત્રૈવાહં ચિરં કાલં માતૃભિર્નિવસામિ વૈ ।। 5.1.55.
કુશસ્થળી એ અત્યંત પવિત્ર, શુદ્ધ અને પાપ નાશક છે; ત્યાં હું માતાઓ સાથે લાંબા સમય સુધી નિવાસ કરું છું.
તત્રાપિ ત્વં સદા સિદ્ધક્ષેત્રાધિપત્યમાપ્નુયાઃ
ત્યાં પણ તને હંમેશા સિદ્ધક્ષેત્રનું અધિપત્ય મળશે.
યત્ર પુણ્યવતાં વાસો દેવ્યસ્તિષ્ઠંતિ કોટિશઃ
જ્યાં પુણ્યવાન લોકોનું નિવાસ છે, ત્યાં દેવીઓ કરોડો સંખ્યામાં વસે છે.
યજંતિ ચૈવ માં ભક્ત્યા ધૂપદીપાગ્નિતર્પણૈઃ
અને તેઓ ભક્તિપૂર્વક ધૂપ, દીવો અને અગ્નિ તર્પણ વડે મારી પૂજા કરે છે.
ન તેષાં દુર્લભં કિંચિત્ત્રિષુ લોકેષુ વિદ્યતે
તેમને ત્રણેય લોકમાં કંઈ પણ દુર્લભ નથી.
પ્રાપ્યંતે વિવિધા ભોગા દેવાનામપિ દુર્લભાઃ
તેઓ વિવિધ ભોગો પ્રાપ્ત કરે છે, જે દેવતાઓ માટે પણ દુર્લભ હોય છે.
ન શસ્ત્રાનલતોયૌઘાત્કદા ચિત્સંભવિષ્યતિ
શસ્ત્ર, અગ્નિ કે પાણીના પ્રવાહથી તેમને ક્યારેય કોઈ હાનિ થતી નથી.
સર્વપાપવિશુદ્ધાત્મા મૃતઃ શિવપુરં વ્રજેત્ ।। એવં વ્યાસ પુરીં પ્રાપ્ય રમ્યાં ચોજ્જયિનીં શુભામ્
જેનો આત્મા સર્વ પાપોથી શુદ્ધ થાય છે, તે મૃત્યુ પામ્યા પછી શિવપુર જાય છે. આ રીતે, વ્યાસે, સુંદર અને શુભ ઉજ્જયિની નગરીમાં પહોંચ્યો.
સમાશ્રિતા તદા દેવી સતતં વિંધ્યવાસિની
ત્યાં દેવી વિંધ્યવાસિની હંમેશા શરણાગત રહે છે.