રુદ્રા હ્યેકાદશ પ્રોક્તા દ્વાદશાર્કાસ્તથૈવ ચ
ત્યાં અગિયાર રુદ્રો અને બાર સૂર્યો કહેવાય છે.
અષ્ટૌ ચ દિગ્ગજાશ્ચૈવ મનવશ્ચ ચતુર્દશ
ત્યાં આઠ દિશાઓના હાથીઓ અને ચૌદ મનુઓ પણ છે.
ગંધર્વાસરસશ્ચૈવ કિંનરોરગરાક્ષસાઃ । સિદ્ધાસ્તપસ્વિનો વત્સ તત્રૈવ સમુપસ્થિતાઃ
ગંધર્વો, અપ્સરાઓ, કિન્નરો, નાગો, રાક્ષસો, સિદ્ધો અને તપસ્વીઓ, વત્સ, ત્યાં હાજર છે.
અષ્ટૌ વૈ ભૈરવાઃ ખ્યાતાશ્ચત્વારઃ પવનાત્મજાઃ
ત્યાં આઠ પ્રસિદ્ધ ભૈરવો અને ચાર પવનપુત્રો છે.
એતે દેવગણાઃ પ્રોક્તા રૌદ્રાશ્ચૈવ તથા ગણાઃ 5.1.45.
આ બધા દેવતાઓના સમૂહો અને રૌદ્ર સ્વભાવ ધરાવતાં ગણા અહીં વર્ણવાયા છે.
દક્ષઃ પ્રજાપતિશ્રેષ્ઠો દિતિર્વૈ દેવમાતરઃ । સુરભીપ્રમુખા ગાવઃ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ
દક્ષ, સર્વ શ્રેષ્ઠ પ્રજાપતિ, દિતી દેવમાતાઓ, સુરભી વડે ગાયો, તથા સ્થાવર અને જંગમ સર્વ જીવો પણ અહીં સમાવાયા છે.
તીર્થાનિ યાનિ સર્વાણિ નદ્યઃ પ્રસ્રવણાનિ ચ
બધા તીર્થો, નદીઓ અને ઝરણાઓ પણ અહીં સમાવાયા છે.
સપ્ત પુર્યસ્ત્રયો ગ્રામા નવારણ્યા નવોષરાઃ
સાત શહેરો, ત્રણ ગામો, નવ જંગલો અને નવ ઉજાડ પ્રદેશો પણ અહીં છે.
સમુદ્રાશ્ચૈવ ચત્વારો રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ રાજર્ષયસ્તથા શાંતા બ્રાહ્મણા વેદપારગાઃ
ચાર મહાસાગરો, વિવિધ પ્રકારના રત્નો, શાંત રાજર્ષિઓ અને વેદમાં પારંગત બ્રાહ્મણો પણ અહીં છે.
વેદાઃ પુરાણસ્મૃતયો ગાથા ગીતિપ્રહે લિકાઃ
વેદો, પુરાણો, સ્મૃતિઓ, ગીતો અને સંગીત રચનાઓ પણ અહીં સમાવાઈ છે.
તસ્ય દર્શનમાત્રેણ જાતોઽહં વિજ્વરોઽમલઃ
માત્ર એના દર્શનથી જ હું નિરોગ અને પવિત્ર બની ગયો છું.
સ્નાતોઽહં સર્વતીર્થેષુ શુચિર્ભૂત્વા સમાહિતઃ
હું સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન કરીને શુદ્ધ અને એકાગ્ર થયો છું.
દૃષ્ટ્વા પદ્માવતીં શુદ્ધાં સર્વકામવરપ્રદામ્
પદ્માવતીને, જે શુદ્ધ છે અને સર્વ ઇચ્છિત ફળ આપનારી છે, મેં જોયા પછી—
ન દુઃખી ન ચ દારિદ્રો ન મૂર્ખો નાજિતેંદ્રિયઃ
અહીં કોઈ દુઃખી નથી, કોઈ ગરીબ નથી, કોઈ અજ્ઞાન નથી અને કોઈ ઇન્દ્રિયજીત વિના નથી.
અન્યોન્યં સર્વમિત્રાણિ અન્યોન્યં ચોપકારિણઃ 5.1.45.
બધા પરસ્પર મિત્ર છે અને એકબીજાને મદદરૂપ થાય છે.
ઉદ્યાનાનિ ચ રમ્યાણિ વનાન્યુપવનાનિ ચ
અહીં મનોહર બાગો, જંગલો અને ઉપવનો છે.
નાનારત્નસમાકીર્ણૈર્હેમકુંભૈઃ સુશોભનૈઃ
વિવિધ રત્નોથી અને સુંદર સોનાના પાત્રોથી અહીં શોભા પામે છે.
સદૈવ વસતે યત્ર ઉમયા સહ શંકરઃ
જ્યાં શંકર હંમેશા ઉમા સાથે નિવાસ કરે છે.
ચંદ્રજ્યોત્સ્નાકલાપૂર્ણમરીચિભિઃ સદા બભૌ
અહીં ચાંદનીના કિરણોથી હંમેશા તેજસ્વી પ્રકાશ ફેલાય છે.
સદૈવ પુષ્પિતા શ્યામા બાલ્યરૂપવતી યથા
એ હંમેશા ફૂલેલી, શ્યામવર્ણ અને યુવાન રૂપવતી દેખાય છે.
ગિરિગહ્વરકુંજેષુ ગુહાધ્વાંતાંતરેષુ ચ
પર્વતોની ગુફાઓ અને અંધકારમય ખંદરોમાં પણ એનું વર્તન છે.
ગૃહદીર્ઘિકાસુ રમ્યાસુ શાલામાલાસુ સર્વતઃ
મનોહર ઘરઆંગણાના તળાવોમાં અને સર્વત્ર શાળા-માળાઓની વચ્ચે પણ એ વસે છે.
કુમુદ્વતીપ્રફુલ્લાનિ વિરાજંતે સરાંસિ ચ
કુમુદવતીના પુષ્પોથી ખીલેલા સરોવરો ખુબ જ સુંદર દેખાય છે.
નદ્યઃ સરાંસિ સર્વાણિ વાપીકૂપસુપલ્વલાઃ
નદીઓ, બધા સરોવરો, વાવ, કૂવા અને જળાશયો—
યસ્માત્સર્વેષુ કાલેષુ પ્રફુલ્લા ચ કુમુદ્વતી 5.1.45.
કારણ કે દરેક ઋતુમાં કુમુદવતી હંમેશા ખીલી રહે છે,
કુમુદ્વત્યાં નરા યે તુ શ્રાદ્ધં કુર્યુઃ સમાહિતાઃ
જે મનુષ્યો એકાગ્રતાથી કુમુદવતી પર શ્રાદ્ધ કરે છે,
અક્ષયં લભતે શ્રાદ્ધં પિતૄણાં દત્તમક્ષયમ્
તેઓને શ્રાદ્ધનો ફળ ક્યારેય નાશ પામતું નથી; પિતૃઓને આપેલું દાન અવિનાશી બને છે.
યત્કિંચિત્ક્રિયતે કર્મ તત્સર્વં ચાક્ષયં ભવેત્
ત્યાં જે કંઈ કર્મ થાય છે, એ બધું અક્ષય બની જાય છે.
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડેઽવન્તીક્ષેત્રમાહાત્મ્યે કુમુદ્વતીપ્રભાવકથનંનામ પઞ્ચચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ
આ રીતે એકાશી હજાર શ્લોકોવાળી શ્રીસ્કાંદ મહાપુરાણની પાંચમી અવંત્ય ખંડની અવંતી ક્ષેત્ર મહાત્મ્યમાં 'કુમુદવતીની મહિમા' નામે પાંસઠમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
શૃણુ વ્યાસ મહાભાગ યથા બ્રહ્માબ્રવીત્સુરાન્
હે મહાભાગ વ્યાસ, સાંભળો કે બ્રહ્માજીએ દેવતાઓને કેવી રીતે કહ્યું હતું.