તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા અત્રિર્વચનમબ્રવીત્ વયં તપસ્વિનો ભૂત્વા તીર્થયાત્રાકૃતોદ્યમાઃ
આ શબ્દો સાંભળી અત્રિએ કહ્યું: 'અમે હવે તપસ્વી બની પવિત્ર સ્થળોની યાત્રા માટે નીકળ્યા છીએ.'
પોષયામિ સદા તાંસ્તુ એતન્મે હૃદિ સંસ્થિતમ્
હું હંમેશા તેમને પોષણ આપું છું; આ વાત મારા હૃદયમાં મજબૂત રીતે સ્થિર છે.
યદ્યુષ્મદર્થં ક્રિયતે પાપં તત્કસ્ય કથ્યતામ્
તમારા માટે કોઈ પાપ થાય તો કહો, એ પાપ કોનું ગણાય?
યદિ તે કથયંતિ સ્મ મા મૃષા પ્રાણિનો વધીઃ
જો તેઓ બોલે તો ખોટું ન બોલે; જીવતો કોઈ પ્રાણી મારી નાંખશો નહીં.
યુષ્માકં વચસા મેઽદ્ય પ્રતિબોધઃ પ્રવર્તતે
આજે તમારા શબ્દોથી મને સમજ આવી છે.
ગત્વા પૃચ્છામિ તાન્સર્વાન્કસ્ય ભાવશ્ચ કીદૃશઃ
હું જઈને બધાને પૂછીશ કે કોનું મન કેવું છે.
ઇત્યુક્ત્વા તાઞ્જગામાશુ પિતરં સ્વમુવાચ હ
આવું કહીને તે ઝડપથી પોતાના પિતાજી પાસે ગયો અને તેમને કહ્યું.
સુમહદ્દૃશ્યતે પાપં કસ્ય તત્કથ્યતાં મમ
મોટું પાપ દેખાય છે—એ કોનું છે? મને એ વિશે કહો.
ત્વં જાનાસિ યત્કુરુષે કૃતં ભાવ્યં પુનસ્ત્વયા
તું જાણે છે કે તું શું કર્યું છે; જે થયું છે, એ ફરીથી તારે જ કરવું પડશે.
તયાપ્યુક્તં ન મે પાપં પાપમેતત્તવૈવ હિ 5.1.24.
એ પણ બોલી, 'આ પાપ મારું નથી; ખરેખર, આ પાપ તો તું જ કર્યું છે.'
તજ્જ્ઞાત્વા હૃદયં તેષાં ચેષ્ટિતં ચૈવ તત્ત્વતઃ
તેમના હૃદય અને સાચા અર્થમાં કરેલા કામને જાણીને,
ક્ષિપ્ત્વાથ લગુડં કૃષ્ણં યેન વૈ જંતવો હતાઃ
પછી તેણે કાળાં લાકડાનું શસ્ત્ર, જેના દ્વારા જીવો મારવામાં આવ્યા હતા, નીચે મૂકી દીધું.
પ્રણમ્ય દંડપાતેન તતો વચનમવ્રવીત્
પછી તેણે જમીન પર દંડવત્ નમસ્કાર કર્યો અને પછી આ શબ્દો બોલ્યા:
સર્વૈસ્તૈઃ પરિમુક્તૌઽહં ભવતાં શરણં ગતઃ
બધા દ્વારા મુક્ત થઈને, હવે હું આપના આશ્રયમાં આવ્યો છું.
એવં તં વાદિનં દૃષ્ટ્વા ઋષયોઽત્રિમથાબ્રુવન્
એમ બોલતા તેને જોઈને, ઋષિઓએ પછી અત્રિજીને કહ્યું:
ભવતાઽયમનુગ્રાહ્યઃ શિષ્યો ભવતુ તે મુને
મુનિ, આને તમે સ્વીકારો; એ તમારો શિષ્ય બનવો જોઈએ.
અનેન ધ્યાનયોગેન મહામંત્રજપેન ચ સંસ્થિતો વૃક્ષ મૂલે ત્વં પરા સિદ્ધિં ગમિષ્યસિ
આ ધ્યાનયોગ અને મહામંત્રના જપથી, વૃક્ષના મૂળ પાસે સ્થિર રહી, તું પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરશે.
ઇત્યુક્ત્વા તે યયુઃ સર્વે સંકામં સોઽપિ તત્ર વૈ
આવું કહીને, બધા પોતાના ઇચ્છા પ્રમાણે ચાલ્યા ગયા અને એ પણ ત્યાં જ રહ્યો.
તસ્યોપર્યભવત્તત્ર વલ્મીકોઽવિચલસ્ય ચ
ત્યાં, જ્યારે તે અડગ રહ્યો, ત્યારે તેના ઉપર વાળમીક બન્યો.
ઉદીરિતં ધ્વનિં તેન વલ્મીકે વિસ્મયાન્વિતાઃ 5.1.24.
તે વાળમીકમાંથી અવાજ આવ્યો અને બધા આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા.
તં દૃષ્ટ્વોત્થાપયામાસુર્મુનયો નયસંયુતમ્
તેણે જોઈને, જ્ઞાનથી ભરેલા ઋષિઓએ તેને ઊભો કર્યો.
તાન્પ્રાહ પ્રણતો ભૂત્વા તપસા દીપ્તતેજસઃ
નમસ્કાર કરીને, તેણે તપસ્યા દ્વારા તેજસ્વી એવા ઋષિઓને કહ્યું:
દીનોઽહમુદ્ધૃતઃ સર્વૈર્મગ્નોઽહં પાપકર્દમે
હું દુઃખી છું, તમે બધા મને ઉગારી લીધો; હું પાપના કાદવમાં ડૂબેલો હતો.
વલ્મીકેઽસ્મિન્સ્થિતઃ પુત્ર યતસ્ત્વમેકચિત્તતઃ
પુત્ર, તું એકાગ્ર ચિત્તથી આ વાળમીકમાં સ્થિર રહ્યો છે એટલે—
ઇત્યુક્ત્વા મુનયો જગ્મુઃ સ્વાં દિશાં તપસાન્વિતાઃ કુશસ્થલ્યામથાગમ્ય સમારાધ્ય મહેશ્વરમ્
આ રીતે કહીને તે મુનિઓ પોતપોતાની દિશામાં તપસ્યાથી ભરપૂર થઈ ગયા. પછી તેઓ કુશસ્થળી પહોંચ્યા અને મહાદેવની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરી.
તસ્માત્કવિત્વમાસાદ્ય ચક્રે કાવ્યં મનોરમમ્
ત્યાંથી કવિત્વ પ્રાપ્ત કરીને તેણે મનોહર કાવ્ય રચ્યું.
તતઃ પ્રભૃતિ દેવેશો વાલ્મીકેશ્વરસંજ્ઞકઃ
ત્યાંથી દેવોના સ્વામીનું નામ વાલ્મીકેશ્વર તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું.
ઇતિ તે કથિતં લિંગં વાલ્મીકેશ્વરમુત્તમમ્
આ રીતે વાલ્મીકેશ્વર નામનું ઉત્તમ લિંગ તને વર્ણવ્યું છે.
પ્રણિપત્ય તતો ભક્ત્યા રુદ્રલોકે મહીયતે
પછી ભક્તિપૂર્વક નમન કરીને રુદ્રલોકમાં માન મળે છે.
ભીમેશ્વરં નરો દૃષ્ટ્વા ભક્ત્યા સંપૂજ્ય યત્નતઃ
ભીમેશ્વરને ભક્તિ અને શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂજીને માનવ સુખ પામે છે.