યતોઽગ્નિર્વ્યાસ તેનોક્તો ગિરૌ દુર્ગે મહામુને
એથી અગ્નિએ વ્યાસજીને કહ્યું: પર્વતમાં, કિલ્લામાં, મહાન મુનિ.
સોઽપિ ભિન્નઃ સમાહૂતો બ્રહ્મણા સ્થાનલિપ્સયા
એ પણ, વહેંચાઈને, બ્રહ્માજી દ્વારા સ્થાનની ઇચ્છાથી બોલાવવામાં આવ્યો.
તસ્માત્ત્વં સંસ્કૃતાં વાણીં દ્વિજાતીનાં પ્રકાશય
એથી, તું દ્વિજાતિઓની સંસ્કૃત વાણી પ્રગટ કર.
તસ્માદ્દ્વિજાતેર્વિજ્ઞેયા વાણી પુણ્યા પ્રકાશિતા
એથી, દ્વિજાતિના વાણી પવિત્ર અને પ્રગટ થયેલી સમજવી.
અનૃતાક્ષરવિન્યાસાદમંગલ્યા હ્યસંસ્કૃતા 5.1.4.
ખોટા અક્ષરોની ગોઠવણીથી એ શુભ નથી રહેતાં અને શુદ્ધ પણ નથી.
આહૂય ભૂયોઽકારાગ્નિં પ્રજાપતિરચક્ષુષમ્
પછી પ્રજાપતિએ ફરી 'અ'ના અગ્નિને બોલાવીને તેને દ્રષ્ટિ વિના બનાવી દીધો.
બ્રહ્માણમાહ વહ્નિસ્તુ વાચોહં મુખમસ્મિ હે
અગ્નિએ બ્રહ્માને કહ્યું: 'હું વાણીનું મોઢું છું.'
બ્રહ્મા તમાહ યસ્માત્ત્વં તેજઃસ્થાનં સમીહસે
બ્રહ્માએ તેને કહ્યું: 'કેમ કે તું તેજના સ્થાનની ઇચ્છા કરે છે—'
યસ્માત્તેજઃ પ્રપશ્યંતિ ચક્ષુર્ભવતિ દુર્બલમ્
તારા તેજને જોઈને આંખ નબળી પડી જાય છે—
ઇકારમથ સંભિન્નમગ્નિમાહ પિતામહઃ
પછી પિતામહે 'ઇ'ને અલગ કરીને અગ્નિને કહ્યું.
યસ્માચ્છીઘ્રં મહાસત્ત્વ સૌમ્યદૃષ્ટિરિહાગતઃ
મોટા બળ અને શાંત નજર ધરાવતો તું અહીં ઝડપથી આવ્યો છે—
સંશીતાત્મા શીતરશ્મિશ્ચંદ્રમાસ્ત્વં ભવિષ્યસિ
શીતળ સ્વભાવ અને ઠંડા કિરણો સાથે, તું ચંદ્ર બનશે.
તરુસ્થઃ સર્વતેજાંસિ તેજસાઽભિભવિષ્યસિ
વૃક્ષ પર ઊભો રહીને, તું તારા તેજથી બધા પ્રકાશને પછાડશે.
ઇહૈહીતીતિ શિરસિ સમાદાય ન્યવેશયત્
'આવ અહીં, આવ અહીં' એમ કહીને તેણે તેને માથા પર રાખી દીધું.
સ એવં રૂપવાનગ્નિરુકારાગ્નિઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ 5.1.4.
આ રીતે, સ્વરૂપવાળો અગ્નિ, 'ઉ'ના અગ્નિ તરીકે સ્થિર થયો.
ભવાગ્નિરૂપં પરમં બ્રહ્માણમિદમબ્રવીત્
એ અગ્નિએ એ સ્વરૂપ ધારણ કરીને બ્રહ્માને શ્રેષ્ઠ વચન કહ્યું.
બ્રહ્મા તમાહ કતમં સ્થાનં તે રોચતેઽનલ
બ્રહ્માએ તેને પૂછ્યું: 'હે અગ્નિ, તને કયું સ્થાન ગમશે?'
સ્થાનં નૈવાસ્તિ તે ભવ્યં તતો હ્યેવં ભવિષ્યતિ
તારા માટે યોગ્ય સ્થાન નથી; તેથી આવું જ રહેશે.
લોકે નિત્યં સમાચાર લોકસંસ્થિતિહેતુકઃ
તુ દુનિયામાં હંમેશા લોકવ્યવસ્થા માટે કાર્ય કરશે.
યદિહ ત્વં મહાજ્વાલાભાભિઃ કલિતશોભનઃ ન હ્યેષ ધર્મશ્ચૈવાદ્યો માયામોહિતકામ્યયા
જો તું અહીં મહાન જ્વાળાઓથી શોભાયમાન છે, પણ આ મૂળ ધર્મ નથી, તો એ માયાના મોહ અને ઇચ્છાથી થાય છે.
ઇત્યુક્તે બ્રહ્મણા સોઽગ્નિઃ પ્રજજ્વાલ સહસ્રશઃ
બ્રહ્માએ આવું કહ્યું ત્યારે એ અગ્નિ હજારો રીતે પ્રગટ્યો.
અકારેકાર ઊકારો બ્રહ્મા તમથ દૃષ્ટવાન્
'અ', 'ઇ' અને 'ઉ' એ ત્રણ અક્ષરોને પછી બ્રહ્માએ જોયા.
વ્યાપ્તં ભવાગ્નિના સર્વં તિર્યગૂર્ધ્વમધસ્તથા
આ જગતનાં ઉપર, નીચે અને ચારે બાજુ બધું જ જીવનની અગ્નિથી વ્યાપ્ત થયું હતું.
ચિંતયંતં તુ બ્રહ્માણં ભીતં ચૈવ વિશેષતઃ
બ્રહ્મા ખૂબ જ ભયભીત થઈને ઊંડા વિચારોમાં ડૂબેલા હતા.
તેજોનિધિં ચ સર્વેશં જ્ઞાતુમિચ્છન્પ્રજાપતિઃ 5.1.4.
પ્રજાપતિએ સર્વના સ્વામી, તેજના ખજાનાને ઓળખવાની ઈચ્છા રાખી.
અદ્ભુતાનાં પ્રતિશ્રોત્રે તેજસા નિધયે નમઃ
આશ્ચર્યજનક વાતો સાંભળનારા તેજના ભંડારને વંદન છે.
બીજં યો વિશ્વભાવાનાં સંમોહનવિમોહનમ્
જે સર્વ જીવોના મૂળ છે, મોહ પેદા કરતા અને મોહ દૂર કરતા છે, એવા તેમને નમન.
ઊર્ધ્વવક્ત્ર નમસ્તેસ્તુ સત્ત્વાત્મક ધરાત્મક
ઉપર તરફ વદન ધરાવનાર, સત્તાનું અને ધરાની તત્ત્વરૂપ, તમને વંદન.
જલજોત્ફુલ્લપત્રાક્ષ જલદેવ હુતાશન
ખીલેલા કમળની પાંદડાં જેવી આંખોવાળા, મેઘદેવ અને અગ્નિદેવ, તમને વંદન.
યજ્ઞાહુતિસમાચાર યજ્ઞરૂપ નમોનમઃ
યજ્ઞરૂપ, યજ્ઞહવન કરનાર, તમને વારંવાર નમન.