પુરાપતન્નધોજ્વાલ ઊર્ધ્વજ્વાલો યદા ધૃતઃ
પહેલાં, જ્યારે નીચે જતી જ્વાળા પડી રહી હતી, ત્યારે ઉપર જતી જ્વાળા રોકાઈ હતી.
જ્વાલાભિઃ પ્રજ્વલન્નૂર્ધ્વં સર્વશબ્દસ્ફુલિંગવાન્
જ્વાળાઓથી તેજસ્વી બનીને, એ ઉપર તરફ બધી ધ્વનિઓ અને ચિંહાંબકી છોડી રહ્યો હતો.
કિમર્થં તુ ત્વયા દેવ ભૂમિભક્ષં નિવારિતમ્
દેવ, તમે પૃથ્વી ભક્ષણ રોક્યું એનું કારણ શું હતું?
એવમુક્તોઽગ્નયે બ્રહ્મા સ્વરોમાણિ જુહાવ સઃ
એ રીતે કહેતાં, બ્રહ્માએ પોતાના વાળ અગ્નિમાં અર્પણ કર્યા.
અબ્રવીચ્ચ ન મે તૃપ્તિર્ન ચ મે દેહનિર્વૃતિઃ 5.1.4.
એણે કહ્યું: મને સંતોષ નથી, ને મારા શરીરમાં આનંદ પણ નથી.
અબ્રવીત્તં તદા વહ્નિસ્તૃપ્તિર્નાસ્તિ મમેતિ હિ
પછી અગ્નિએ કહ્યું: મને પણ સંતોષ નથી.
અબ્રવીચ્ચ ન મે તૃપ્તિર્ન ચ મે દેહનિર્વૃતિઃ
તેણે કહ્યું: મને સંતોષ નથી અને મારા શરીરમાં આરામ પણ નથી.
તતો ધાત્રા હુતાશાય કૃતો દેહો વિધાતુકઃ । તમદેહમથો દૃષ્ટ્વા બ્રહ્માણમવદચ્ચ સઃ
પછી સર્જનહાર ભગવાને અગ્નિ માટે એક શરીર બનાવ્યું, જે કાર્ય માટે હતું; એ શરીર જોઈને તેણે બ્રહ્માજી સાથે વાત કરી.
અહો બ્રહ્મન્ન મે તૃપ્તિર્ન ચ મે દેહનિર્વૃતિઃ। કુદ્ધેણ બ્રહ્મણા સોઽગ્નિર્હુંકારેણ દ્વિધા કૃતઃ
હાય બ્રહ્મા, મને સંતોષ નથી અને મારા શરીરમાં આરામ નથી; ગુસ્સે થયેલા બ્રહ્માજીએ હોંકારથી અગ્નિને બે ભાગમાં વહેંચી દીધો.
આહતૂ રુદતાવગ્ની આહારાર્થં પ્રજાપતિમ્
માર ખાઈને અને રડતાં અગ્નિએ ખોરાક માટે પ્રજાપતિ પાસે આશરો લીધો.
ત્રયસ્તેષાં રુદંતિ સ્મ રુદન્હ્યેકો હ્યસંવૃતઃ
એમાંથી ત્રણ જણ રડી રહ્યા હતા; એક ખુલ્લેઆમ, અવરોધ વિના રડી રહ્યો હતો.
રોરૂયમાણે ચાગ્નૌ તુ પુનર્બ્રહ્મા કૃપાન્વિતઃ
જ્યારે અગ્નિ રડી રહ્યો હતો, ત્યારે બ્રહ્માજી દયા થી ફરીથી કાર્ય કરવા લાગ્યા.
સ કાલસ્તસ્ય કામસ્ય સા વૃત્તિઃ સંપ્રકલ્પિતા
એ સમય, એ ઇચ્છા અને એ વ્યવસ્થા તેના માટે નિર્ધારિત કરવામાં આવી.
હુંકારાગ્નિઃ પ્રજજ્વાલ કિમેતદિતિ ચાબ્રવીત્
હુંકારથી પ્રગટ થયેલો અગ્નિ તેજથી જલવા લાગ્યો અને તેણે પૂછ્યું: આ શું છે?
દેવમધ્યે બહિર્વાપિ મુનીનામાશ્રમેષુ ચ 5.1.4.
દેવતાઓમાં, બહાર કે ઋષિઓના આશ્રમોમાં પણ.
અહમેવં પ્રદાસ્યામિ પુનઃ પુનરુવાચ હ
હું પોતે આવું આપતો રહીશ, એમ તેણે વારંવાર કહ્યું.
સાભિમાનોઽપમાનો વા હુંકારો યત્ર કથ્યતે
જ્યાં અભિમાન કે અપમાનની વાત થાય છે, ત્યાં હુંકાર ઉચ્ચારાય છે.
ઇકારાગ્નિં સમાહૂય બ્રહ્મા વચનમ બ્રવીત્
'ઇ' અક્ષરનાં અગ્નિને બોલાવીને, બ્રહ્માજીએ આ શબ્દો કહ્યા.
ઉકારાગ્નિં સમાહૂય બ્રહ્મા વચનમબ્રવીત્
'ઉ' અક્ષરનાં અગ્નિને બોલાવીને, બ્રહ્માજીએ આ શબ્દો કહ્યા.
અહં ચ તે વિધાસ્યામિ સ્થાનમાહારમેવ ચ
હું તને સ્થાન અને ખોરાક બંને આપવાની વ્યવસ્થા કરીશ.
યતોઽગ્નિર્વ્યાસ તેનોક્તો ગિરૌ દુર્ગે મહામુને
એથી અગ્નિએ વ્યાસજીને કહ્યું: પર્વતમાં, કિલ્લામાં, મહાન મુનિ.
સોઽપિ ભિન્નઃ સમાહૂતો બ્રહ્મણા સ્થાનલિપ્સયા
એ પણ, વહેંચાઈને, બ્રહ્માજી દ્વારા સ્થાનની ઇચ્છાથી બોલાવવામાં આવ્યો.
તસ્માત્ત્વં સંસ્કૃતાં વાણીં દ્વિજાતીનાં પ્રકાશય
એથી, તું દ્વિજાતિઓની સંસ્કૃત વાણી પ્રગટ કર.
તસ્માદ્દ્વિજાતેર્વિજ્ઞેયા વાણી પુણ્યા પ્રકાશિતા
એથી, દ્વિજાતિના વાણી પવિત્ર અને પ્રગટ થયેલી સમજવી.
અનૃતાક્ષરવિન્યાસાદમંગલ્યા હ્યસંસ્કૃતા 5.1.4.
ખોટા અક્ષરોની ગોઠવણીથી એ શુભ નથી રહેતાં અને શુદ્ધ પણ નથી.
આહૂય ભૂયોઽકારાગ્નિં પ્રજાપતિરચક્ષુષમ્
પછી પ્રજાપતિએ ફરી 'અ'ના અગ્નિને બોલાવીને તેને દ્રષ્ટિ વિના બનાવી દીધો.
બ્રહ્માણમાહ વહ્નિસ્તુ વાચોહં મુખમસ્મિ હે
અગ્નિએ બ્રહ્માને કહ્યું: 'હું વાણીનું મોઢું છું.'
બ્રહ્મા તમાહ યસ્માત્ત્વં તેજઃસ્થાનં સમીહસે
બ્રહ્માએ તેને કહ્યું: 'કેમ કે તું તેજના સ્થાનની ઇચ્છા કરે છે—'
યસ્માત્તેજઃ પ્રપશ્યંતિ ચક્ષુર્ભવતિ દુર્બલમ્
તારા તેજને જોઈને આંખ નબળી પડી જાય છે—
ઇકારમથ સંભિન્નમગ્નિમાહ પિતામહઃ
પછી પિતામહે 'ઇ'ને અલગ કરીને અગ્નિને કહ્યું.