તયોરવિદિતં નાસ્તિ સિદ્ધાસિદ્ધં મહાત્મનોઃ
એ બંને મહાન આત્માઓ માટે કશું અજાણ્યું નથી, પૂર્ણ કે અપૂર્ણ બધું જ તેમને ખબર છે.
બ્રહ્મણઃ પંચમં વક્ત્રં યત્તદાસીન્મહાત્મનઃ
બ્રહ્માનું જે પાંચમું ચહેરું હતું, એ મહાન આત્માનું ત્યારે હાજર હતું.
યો નરો બ્રહ્મણઃ પ્રોક્તઃ સોઽપ્યગ્નિસ્તસ્ય માનસઃ
જે મનુષ્યને બ્રહ્મા કહેવામાં આવ્યો છે, એ પણ અગ્નિ છે, જે તેના મનમાંથી જન્મ્યો છે.
પૂર્વં દૃષ્ટ્વા સમુત્પત્તિ મેવં તસ્ય મહાન્નરઃ
એ મહાન પુરુષે પહેલાં તેની ઉત્પત્તિ જોઈને એમ જ વર્તન કર્યું.
સ તં હત્વા શરેણાજૌ બ્રહ્મણો નિહિતં રજઃ 5.1.4.
એણે યુદ્ધમાં તીણથી તેને મારી નાખ્યો અને બ્રહ્માનું ધૂળ જમીન પર પડી ગયું.
વિસ્તરેણ તદાચક્ષ્વ ભગવન્મુનિવંદિત
મુનિઓ દ્વારા વંદિત ભગવાન, કૃપા કરીને એ વાત વિગતે કહો.
સનત્કુમાર ઉવાચ અવ્યક્તાદીન્સસર્જાદાવંડં હિ તદજાયત
સનત્કુમારે કહ્યું: અવ્યક્તમાંથી તેમણે પ્રાથમિક અંડું સર્જ્યું અને એ જન્મ્યું.
સ્વયંભૂઃ સ તપસ્તપ્ત્વા દિવ્યં વર્ષશતં મહત્
સ્વયંભૂએ મહાન તપ કરીને સો દિવ્ય વર્ષ સુધી તપ કર્યું.
શ્રુતિયોગાત્તુ મનસઃ પશ્ચાદગ્નિરજાયત
શ્રવણ અને મનના સંયોગથી પછી અગ્નિ જન્મ્યો.
પાણિભ્યાં બ્રહ્મણા સોગ્નિર્ભૂમેરૂર્ધ્વં નિવેશિતઃ
બ્રહ્માએ પોતાના હાથથી અગ્નિને પૃથ્વી ઉપર સ્થાપ્યો.
પુરાપતન્નધોજ્વાલ ઊર્ધ્વજ્વાલો યદા ધૃતઃ
પહેલાં, જ્યારે નીચે જતી જ્વાળા પડી રહી હતી, ત્યારે ઉપર જતી જ્વાળા રોકાઈ હતી.
જ્વાલાભિઃ પ્રજ્વલન્નૂર્ધ્વં સર્વશબ્દસ્ફુલિંગવાન્
જ્વાળાઓથી તેજસ્વી બનીને, એ ઉપર તરફ બધી ધ્વનિઓ અને ચિંહાંબકી છોડી રહ્યો હતો.
કિમર્થં તુ ત્વયા દેવ ભૂમિભક્ષં નિવારિતમ્
દેવ, તમે પૃથ્વી ભક્ષણ રોક્યું એનું કારણ શું હતું?
એવમુક્તોઽગ્નયે બ્રહ્મા સ્વરોમાણિ જુહાવ સઃ
એ રીતે કહેતાં, બ્રહ્માએ પોતાના વાળ અગ્નિમાં અર્પણ કર્યા.
અબ્રવીચ્ચ ન મે તૃપ્તિર્ન ચ મે દેહનિર્વૃતિઃ 5.1.4.
એણે કહ્યું: મને સંતોષ નથી, ને મારા શરીરમાં આનંદ પણ નથી.
અબ્રવીત્તં તદા વહ્નિસ્તૃપ્તિર્નાસ્તિ મમેતિ હિ
પછી અગ્નિએ કહ્યું: મને પણ સંતોષ નથી.
અબ્રવીચ્ચ ન મે તૃપ્તિર્ન ચ મે દેહનિર્વૃતિઃ
તેણે કહ્યું: મને સંતોષ નથી અને મારા શરીરમાં આરામ પણ નથી.
તતો ધાત્રા હુતાશાય કૃતો દેહો વિધાતુકઃ । તમદેહમથો દૃષ્ટ્વા બ્રહ્માણમવદચ્ચ સઃ
પછી સર્જનહાર ભગવાને અગ્નિ માટે એક શરીર બનાવ્યું, જે કાર્ય માટે હતું; એ શરીર જોઈને તેણે બ્રહ્માજી સાથે વાત કરી.
અહો બ્રહ્મન્ન મે તૃપ્તિર્ન ચ મે દેહનિર્વૃતિઃ। કુદ્ધેણ બ્રહ્મણા સોઽગ્નિર્હુંકારેણ દ્વિધા કૃતઃ
હાય બ્રહ્મા, મને સંતોષ નથી અને મારા શરીરમાં આરામ નથી; ગુસ્સે થયેલા બ્રહ્માજીએ હોંકારથી અગ્નિને બે ભાગમાં વહેંચી દીધો.
આહતૂ રુદતાવગ્ની આહારાર્થં પ્રજાપતિમ્
માર ખાઈને અને રડતાં અગ્નિએ ખોરાક માટે પ્રજાપતિ પાસે આશરો લીધો.
ત્રયસ્તેષાં રુદંતિ સ્મ રુદન્હ્યેકો હ્યસંવૃતઃ
એમાંથી ત્રણ જણ રડી રહ્યા હતા; એક ખુલ્લેઆમ, અવરોધ વિના રડી રહ્યો હતો.
રોરૂયમાણે ચાગ્નૌ તુ પુનર્બ્રહ્મા કૃપાન્વિતઃ
જ્યારે અગ્નિ રડી રહ્યો હતો, ત્યારે બ્રહ્માજી દયા થી ફરીથી કાર્ય કરવા લાગ્યા.
સ કાલસ્તસ્ય કામસ્ય સા વૃત્તિઃ સંપ્રકલ્પિતા
એ સમય, એ ઇચ્છા અને એ વ્યવસ્થા તેના માટે નિર્ધારિત કરવામાં આવી.
હુંકારાગ્નિઃ પ્રજજ્વાલ કિમેતદિતિ ચાબ્રવીત્
હુંકારથી પ્રગટ થયેલો અગ્નિ તેજથી જલવા લાગ્યો અને તેણે પૂછ્યું: આ શું છે?
દેવમધ્યે બહિર્વાપિ મુનીનામાશ્રમેષુ ચ 5.1.4.
દેવતાઓમાં, બહાર કે ઋષિઓના આશ્રમોમાં પણ.
અહમેવં પ્રદાસ્યામિ પુનઃ પુનરુવાચ હ
હું પોતે આવું આપતો રહીશ, એમ તેણે વારંવાર કહ્યું.
સાભિમાનોઽપમાનો વા હુંકારો યત્ર કથ્યતે
જ્યાં અભિમાન કે અપમાનની વાત થાય છે, ત્યાં હુંકાર ઉચ્ચારાય છે.
ઇકારાગ્નિં સમાહૂય બ્રહ્મા વચનમ બ્રવીત્
'ઇ' અક્ષરનાં અગ્નિને બોલાવીને, બ્રહ્માજીએ આ શબ્દો કહ્યા.
ઉકારાગ્નિં સમાહૂય બ્રહ્મા વચનમબ્રવીત્
'ઉ' અક્ષરનાં અગ્નિને બોલાવીને, બ્રહ્માજીએ આ શબ્દો કહ્યા.
અહં ચ તે વિધાસ્યામિ સ્થાનમાહારમેવ ચ
હું તને સ્થાન અને ખોરાક બંને આપવાની વ્યવસ્થા કરીશ.