યયાતિરુવાચ કથં તત્રૈવ લબ્ધસ્તુ કૌતુકં મે મહામુને
યયાતીએ પૂછ્યું: એ અગ્નિ ત્યાં કેવી રીતે મળ્યો? હે મહામુની, મને આ વાત જાણવા ઉત્સુકતા છે.
પુલસ્ત્ય ઉવાચ સંશયં પરમં પ્રાપ્તઃ સર્વો લોકઃ ક્ષુધાર્દિતઃ
પુલસ્ત્યએ કહ્યું: આખું જગત ભૂખથી પીડાઈને ભારે શંકામાં મુકાયું હતું.
પ્રાયો મૃતો મૃતપ્રાયઃ શેષોઽભૂદ્ધરણીતલે
મોટાભાગના લોકો મરી ગયા હતા અને જે બચ્યા હતા તેઓ પણ જીવતા મરેલા જેવા હતા.
એવં કૃચ્છ્રમનુપ્રાપ્તે મર્ત્યલોકે નરાધિપઃ
હે રાજા, જ્યારે મનુષ્યલોકમાં આવી ભારે મુશ્કેલી આવી,
અન્નૌષધિરસાભાવાદસ્થિશેષો વ્યજાયત
અન્ન અને ઔષધિઓના અભાવે માત્ર હાડકાં જ બાકી રહ્યા હતા.
ચંડાલનિલયં પ્રાપ્તઃ ક્ષુત્તૃષાપીડિતો ભૃશમ્
ભારે ભૂખ અને તરસથી પીડાઈને તે ચંડાળના ઘરે પહોંચ્યો.
તમાદાય ગૃહં પ્રાપ્તઃ પ્રક્ષાલ્ય સલિલેન તુ
તેને લઈને ઘેર લાવ્યો અને પાણીથી સારી રીતે ધોઈ દીધો.
અભક્ષ્યભક્ષણં જ્ઞાત્વા હવ્યવાહસ્તતો નૃપ
શું ખાવું અને શું ન ખાવું એ જાણી, પછી અગ્નિદેવે—હે રાજા—
નષ્ટૌષધિરસે લોકે યુક્તમેતદ્ધિ સાંપ્રતમ્ 7.3.30.
હવે જ્યારે ઔષધિઓ દુનિયામાથી અદૃશ્ય થઈ ગઈ છે, ત્યારે આ યોગ્ય જ છે.
નાભક્ષ્યં ભક્ષયિષ્યામિ ત્યજિષ્યે ક્ષિતિમંડલમ્
હું અખાદ્ય વસ્તુ કદી પણ ખાઈશ નહીં; હું પૃથ્વીનો ત્યાગ કરી દઈશ.
એવં સંચિંત્ય મનસા સકોપો હવ્યવાહનઃ
આ રીતે મનમાં વિચાર કરીને, હવ્યવાહન ક્રોધથી ભરાઈ ગયો.
પ્રણષ્ટે સહસા વહ્નાવગ્નિષ્ટોમાદિકાઃ ક્રિયાઃ
જ્યારે અગ્નિ અચાનક અદૃશ્ય થયો, ત્યારે અગ્નિષ્ઠોમ વગેરે તમામ યજ્ઞો બંધ થઈ ગયા.
તતો દેવગણાઃ સર્વે સંદેહં પરમં ગતાઃ
પછી બધા દેવતાઓ ભારે સંશયમાં પડી ગયા.
ત્યક્તસ્તુ વહ્નિના મર્ત્યસ્તતો નાશં ગતા નરાઃ
જ્યારે અગ્નિએ મનુષ્યોનો ત્યાગ કર્યો, ત્યારે એ લોકો વિનાશ પામ્યા.
તસ્માદન્વેષ્યતાં વહ્નિર્યત્ર તિષ્ઠતિ સાંપ્રતમ્
અત્યારે જોઈએ કે અગ્નિ ક્યાં છે, એ શોધો.
અન્વૈષયંસ્તથાગ્નિં તે સમંતાત્ક્ષિતિમંડલે
તેઓએ આખી પૃથ્વી પર અગ્નિની શોધખોળ કરી.
તતસ્તે પુરતો દૃષ્ટ્વા શુકં શ્રાંતા દિવૌકસઃ
પછી થાકેલા દેવતાઓએ સામે એક શુક (પોપટ) જોયો.
પ્રણષ્ટો હવ્યવાહોત્ર મયા દૃષ્ટો મહાદ્યુતિઃ
મહાન તેજસ્વી હવ્યવાહન અગ્નિ અદૃશ્ય થયો છે—હું એને જોયો છે.
શુકેનાવેદિતો વહ્નિઃ શપ્ત્વા તં મન્યુના વૃતઃ 7.3.30.
પોપટે ક્રોધથી ભરાઈ અગ્નિનું સ્થાન જણાવ્યું અને એને શાપ આપ્યો.
પ્રવિવેશ શમીગર્ભમશ્વત્થં તરુસત્તમમ્
પછી એ અગ્નિ શમીના વૃક્ષમાં, એ ઉત્તમ અશ્વત્થ વૃક્ષમાં પ્રવેશી ગયો.
સ તં પ્રોવાચ તે જિહ્વા વિપરીતા ભવિષ્યતિ
એણે એને કહ્યું: 'હવે તારી જીભ ઉલટી થઈ જશે.'
પ્રવિષ્ટો ભગવાન્વહ્નિર્યથા દેવૈર્ન લક્ષ્યતે
ભગવાન અગ્નિ એવા રીતે પ્રવેશી ગયો કે દેવતાઓ એને જોઈ ન શકે.
અત્રાઽસૌ તિષ્ઠતે વહ્નિર્નિર્ઝરે પર્વતસ્ય ચ
અગ્નિ અહીં છે, ઝરણામાં અને પર્વત પર.
કૃચ્છ્રાદહં વિનિષ્ક્રાંતસ્તસ્માન્મૃત્યુમુખાત્સુરાઃ
હું મોટાં કષ્ટે મૃત્યુના મુખમાંથી બચી નીકળી આવ્યો છું, હે દેવતાઓ.
ભવિષ્યસિ વિજિહ્વસ્ત્વં શપ્ત્વા તં દર્દુરં નૃપઃ
પછી રાજાએ એ દાદાને શાપ આપ્યો: 'હવે તારી જીભ નહીં રહે.'
તતો દેવગણાઃ સર્વે નિષ્ક્રાંતાઃ સલિલાશ્રયાત્
પછી બધા દેવતાઓ પાણીમાંથી બહાર આવ્યા.
ત્વયા હીનં જગત્સર્વં નાશં યાસ્યતિ સત્વરમ્
તમે ન હોવ તો આખું જગત ઝડપથી નાશ પામે.
ત્વં મુખં સર્વદેવાનાં ત્વયિ લોકાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ વિનાશમેવ યાસ્યામસ્તસ્માત્ત્વં ત્રાતુમર્હસિ
તમે બધા દેવતાઓના મુખ્ય છો; બધા લોક તમામાં સ્થિર છે. તમારા વિના અમે અવશ્ય નાશ પામી જઈએ, તેથી કૃપા કરીને અમારો રક્ષણ કરો.
ત્વં બ્રહ્મા ત્વં મહાદેવસ્ત્વં વિષ્ણુસ્ત્વં દિવાકરઃ 7.3.30.
તમે બ્રહ્મા છો, તમે મહાદેવ છો, તમે વિષ્ણુ છો, તમે સૂર્ય છો.
ઇંદ્રાદ્યા વિબુધાઃ સર્વે ત્વદાયત્તા હુતાશન કિમર્થં ભગવન્નસ્માનનાગાંસ્ત્યક્તુમિચ્છસિ
ઇન્દ્ર સહિત બધા દેવતાઓ તમારાથી જ ચાલે છે, હે ભગવાન, અમને નિર્દોષોને કેમ છોડવા માંગો છો?