આત્મા ચ સતતં પુત્ર રક્ષિતવ્યઃ પ્રયત્નતઃ
પુત્ર, પોતાનું રક્ષણ હંમેશા પૂરેપૂરા પ્રયત્નથી કરવું જોઈએ.
તિર્યગ્ભ્યઃ પાપયોનિભ્યઃ સદા વિચરતા વને
જંગલમાં ફરતી વખતે હંમેશા પ્રાણીઓ અને દુષ્ટ જાતિમાંથી સાવધાન રહેવું.
અસ્માકં પ્રતિવાચં ચ શૃણુ શોકવિનાશિનીમ્ વિશ્રાન્તશ્ચ પુનર્યાતિ તદ્વદ્ભૂતસમાગમઃ
અમારો જવાબ સાંભળ, જે દુઃખ દૂર કરે છે; જેમ આરામ કર્યા પછી માણસ પાછો આવે છે, તેમ જીવનો મળાપણો પણ એવો જ છે.
સ્વમાતરં સખીવર્ગં તતો દ્રષ્ટું સમાગતા
તેઓ પોતાની માતા અને સખીગણને જોવા માટે ત્યાં ભેગા થયા.
અબ્રવીચ્ચ તતો વાક્યં પુત્રશોકેન દુઃખિતા
પછી પુત્રના શોકથી પીડાયેલી એ સ્ત્રીએ આ શબ્દો કહ્યા.
અનાથમબલં દીનં ફેનપં મમ પુત્રકમ્
મારો પુત્ર ફેનપ નિરાધાર, નબળો અને દુઃખી છે.
ભાવિનીનામયં પુત્રઃ સાંપ્રતં ચ વિશેષતઃ
આ પુત્ર ભવિષ્ય માટે નિર્ધારિત છે, અને ખાસ કરીને હવે.
ચરંતં વિષમે સ્થાને ચરંતં પરગોકુલે 7.3.29.
એ ખતરનાક જગ્યાએ પણ જાય છે અને બીજા કોઈની ગાયોમાં પણ ફરતો રહે છે.
ક્ષમધ્વં ચ મહાભાગા યાસ્યેઽહં સત્યસંશ્રયાત્
મહાન ભાવવાળી બહેનો, મને માફ કરજો; હવે હું સત્યનો આધાર લઈને જઈશ.
સર્વાસ્તા વચનં શ્રુત્વા તસ્યાઃ શોકસમન્વિતાઃ
એના વચન સાંભળીને બધી સ્ત્રીઓ દુઃખથી ભરાઈ ગઈ.
કપિલે નૈવ ગંતવ્યં ન તે દોષો ભવિષ્યતિ
કપિલા પાસે જવું નહીં, એમાં તારો કોઈ દોષ નહીં થાય.
અત્ર ગાથા પુરા ગીતા મુનિભિર્ધર્મવાદિભિઃ
અહીં ધર્મની વાત કરનારા ઋષિઓએ પહેલેથી જ એક ગાથા ગાઈ છે.
કપિલોવાચ નાત્માર્થમુપયુઞ્જામિ સ્વલ્પમપ્યનૃતં ક્વચિત્
કપિલાએ કહ્યું: હું મારા માટે ક્યારેય, અતિ ઓછી પણ ખોટી વાત વાપરતો નથી.
અશ્વમેધસહસ્રં તુ સત્યં ચ તુલયા ધૃતમ્
હજારો અશ્વમેઘ યજ્ઞ અને સત્ય, બંનેને તુલા પર મૂકી જોવામાં આવે,
તસ્માન્નાનૃતમાત્માનં કરિષ્યે જીવિતાશયા
એથી, હું જીવવા માટે પણ ક્યારેય ખોટું બોલીશ નહીં.
યત્ત્વં પરમસત્યેન પ્રાણાંસ્ત્યજસિ દુસ્ત્યજાન્
તમે જે જીવન, જે છોડવું બહુ મુશ્કેલ છે, એ પણ સર્વોચ્ચ સત્ય માટે ત્યાગો છો—
અવશ્યં ન ચ તે ભાવી મૃત્યુઃ સત્યાત્કથંચન
નિષ્ઠાથી કહું છું, સત્યને કારણે તમને ક્યારેય મૃત્યુ નહીં આવે.
અથાસૌ કપિલાં દૃષ્ટ્વા વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનઃ 7.3.29.
પછી, કપિલાને જોઈને, તેની આંખોમાં આશ્ચર્યથી તેજ આવી ગયું.
નહિ સત્યવતાં કિંચિદશુભં વિદ્યતે ક્વચિત્
સત્યને પાળનારને ક્યારેય કશું અશુભ થતું નથી.
ત્વયોક્તં કપિલે પૂર્વં શપથૈરાગમાય ચ
કપિલા, તમે અગાઉ શપથ લઈને અને પ્રતિજ્ઞા માટે વાત કરી છે.
તસ્માદ્ગચ્છ મયા મુક્તા યત્રાઽસૌ તનયસ્તવ
એથી, હવે હું તને મુક્ત કરું છું—તારા પુત્ર જ્યાં છે, ત્યાં જા.
પુલસ્ત્ય ઉવાચ એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ સ રાજા પ્રકૃતિં ગતઃ તતોઽબ્રવીત્પ્રહૃષ્ટાત્મા કપિલાં સત્યવાદિનીમ્
પુલસ્ત્યએ કહ્યું: એ સમયે રાજા ફરી સ્વસ્થ થયો અને આનંદથી, સત્ય બોલનાર કપિલાને કહ્યું—
કિં તે પ્રિયં કરોમ્યદ્ય ધેનુકે બ્રૂહિ સત્વરમ્
હવે તને શું ગમતું હોય તે મને કહો, ધેનુ, આજે હું તારો શું ઉપકાર કરું? જલ્દી બોલ.
પિપાસા બાધતેત્યર્થં સાંપ્રતં જલમાનયમ્
તે ધેનુએ કહ્યું: મને તરસ લાગી છે, એટલે તરત જ પાણી લાવ.
નૈવાનૃતં વિજાનીહિ સત્યમેતન્મયોદિતમ્
મને જાણ કે હું ક્યારેય ખોટું બોલતી નથી; મેં જે કહ્યું એ સાચું છે.
સજ્યં કૃત્વા શરં ગૃહ્ય જઘાન ધરણીતલમ્
તેણે ધનુષ પર તીર ચડાવ્યું, નિશાન લગાડ્યું અને ધરતી પર માર્યું.
તતઃ સલિલમુત્તસ્થૌ નિર્મલં શીતલં શુભમ્
પછી ત્યાંથી શુદ્ધ, ઠંડું અને શુભ પાણી નીકળ્યું.
એતસ્મિન્નન્તરે ધર્મઃ સ્વયં તત્ર સમાગતઃ 7.3.29.
એ જ સમયે ધર્મ સ્વયં ત્યાં પ્રગટ થયા.
તવ સત્યેન તુષ્ટોઽહં નાસ્તિ તે સદૃશી ક્વચિત્
તારા સત્યથી હું પ્રસન્ન છું; તારા જેવો બીજો કોઈ નથી.
સુપ્રભેણ પદં દિવ્યં જરામરણવર્જિતમ્
તારા તેજથી તું દિવ્ય સ્થાન પામશે, જ્યાં વૃદ્ધાવસ્થા કે મૃત્યુ નહિ આવે.