કદાચિદ્વસતસ્તસ્ય જમદગ્નેર્મહાવને
ક્યારેક, જયારે જમદગ્નિ મહાવનમાં રહેતા હતા—
એતસ્મિન્નંતરે પ્રાપ્તો હૈહયાધિપતિર્બલી
એ સમયે, હૈહય વંશના શક્તિશાળી રાજા ત્યાં આવ્યા.
મૃગલિપ્સુર્વને તસ્મિન્ભ્રમમાણ ઇતસ્તતઃ
તે જંગલમાં શિકાર કરવાની ઇચ્છાથી એ અહીં-અહીં ભટકતો રહ્યો.
અથ તં પાર્થિવં દૃષ્ટ્વા સ મુનિસ્તુષ્ટિસંયુતઃ
પછી જ્યારે ઋષિએ એ રાજાને જોયો, ત્યારે એના મનમાં આનંદ છવાઈ ગયો.
સોઽપિ તં પ્રણિપત્યોચ્ચૈર્વિનયેન સમન્વિતઃ
એ રાજાએ પણ ઋષિને ઊંડા નમન કરીને, ખૂબ વિનમ્રતાથી વંદન કર્યું.
સાગ્નિહોત્ર કલત્રસ્ય પરિવારયુતસ્ય ચ ॥ ૬.૬૬.
એના આસપાસ યજ્ઞની અગ્નિ, પત્ની અને સેવકો હાજર હતા.
અદ્ય મે સફલં જન્મ જીવિતં સફલં ચ મે
આજે મારું જન્મ સફળ થયું, અને મારું જીવન પણ સાર્થક બન્યું છે.
એવમુક્ત્વા સ રાજર્ષિર્વિશ્રમ્ય સુચિરં તતઃ
આ રીતે કહીને એ રાજર્ષિ લાંબા સમય સુધી આરામ કરવા લાગ્યા.
અનુજ્ઞાં દેહિ મે બ્રહ્મન્પ્રયાસ્યામિ નિજં ગૃહમ્
હે બ્રાહ્મણ, મને પરવાનગી આપો કે હું મારા ઘરે જઈ શકું.
મનોરથ ઇવ ધ્યાતઃ સર્વદેવમયોઽતિથિઃ
જેમ મનપસંદ ઈચ્છા પૂરી થાય, તેમ સર્વ દેવતાનો સ્વરૂપ ધરાવતો અતિથિ આવ્યો.
તસ્માન્મેઽસ્તિ પરા પ્રીતિર્ભક્તિશ્ચ નૃપસત્તમ
એથી, હે શ્રેષ્ઠ રાજા, મને સર્વોચ્ચ આનંદ અને ભક્તિ અનુભવે છે.
રાજા વા બ્રાહ્મણો વાથ શૂદ્રો વાપ્યંત્યજોઽપિ વા
રાજા હોય કે બ્રાહ્મણ, શૂદ્ર કે સૌથી નીચી જાતિનો હોય—
તૈરભુક્તૈઃ કથં ભોક્તું યુજ્યતે મમ કીર્તય
જેઓએ ખાધું નથી, એ ભોજન હું કેમ લઈ શકું? મને કહો.
નાત્ર ચિંતા ત્વયા કાર્યા મુનિર્નિષ્કિંચનો હ્યહમ્
તમે અહીં કોઈ ચિંતાની જરૂર નથી રાખવી; હું તો બધું ત્યજી દીધેલો ઋષિ છું.
યૈષા પશ્યતિ રાજેંદ્ર ધેનુર્બદ્ધા મમાંતિકે
હે રાજેન્દ્ર, તમે મારા પાસે બાંધેલી ગાયને જુઓ છો.
સૂત ઉવાચ તતશ્ચ કૌતુકાવિષ્ટઃ સ નૃપો દ્વિજસત્તમાઃ ૬.૬૬.
સૂતાએ કહ્યું: પછી, નવાઈથી ભરાયેલા એ રાજાએ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને પૂછ્યું.
તતઃ સંતર્પ્ય દેવાંશ્ચ પિતૄંશ્ચ તદનંતરમ્
પછી દેવતાઓ અને પિતૃઓને તૃપ્ત કર્યા પછી,
ઉપવિષ્ટસ્તતઃ સાર્ધં સર્વૈર્ભૃત્યૈર્બુભુક્ષિતૈઃ
પછી એ પોતાના બધા ભૂખ્યા સેવકો સાથે બેઠો.
તતઃ સ પ્રાર્થયામાસ તાં ધેનું મુનિસત્તમઃ
પછી એ શ્રેષ્ઠ ઋષિએ એ ગાયને માંગ કરી.
તતઃ સા સુષુવે ધેનુરન્નમુચ્ચાવચં શુભમ્
પછી એ ગાયે ઉત્તમ અને વિવિધ પ્રકારનું શુદ્ધ ભોજન આપ્યું.
તતઃ ખાદ્યં ચ ચવ્યં ચ લેહ્યં ચોષ્યં તથૈવ ચ અમ્લાનિ મધુરાણ્યેવ તિક્તાનિ ગુણવંતિ ચ
પછી ખાવા, ચાવવા, ચાટવા અને ચૂસવા માટેના બધા જ પ્રકારના ખોરાક, ખાટા, મીઠા, કડવા અને આરોગ્યદાયક વસ્તુઓ પણ મળી આવી.
એવં પ્રાપ્ય પરાં તૃપ્તિં તયા ધેન્વા સ ભૂપતિઃ
આ રીતે, એ ગાયના કારણે રાજાને પરમ સંતોષ મળ્યો.
તતો ભુક્ત્યવસાને તુ પ્રાર્થયામાસ ભૂપતિઃ
પછી જ્યારે ભોજન પૂરું થયું, ત્યારે રાજાએ વિનંતી કરી.
કામધેનુરિયં બ્રહ્મન્નાર્હારણ્યનિવાસિનામ્
હે બ્રાહ્મણ, આ કામધેનુ છે, જંગલમાં રહેતા લોકો માટે યોગ્ય નથી.
યેનાઽકરાન્કરોમ્યદ્ય લોકાંસ્તસ્યાઃ પ્રભાવતઃ
આ ગાયની શક્તિથી, આજે હું સમગ્ર ધરતીને સુખી અને સમૃદ્ધ બનાવી દઈશ.
એવં કૃતે તવ શ્રેયો ભવિષ્યતિ ચ સદ્યશઃ ૬.૬૬.
આ રીતે કરશો તો તારો કલ્યાણ અને તરત જ યશ મળશે.
જમદગ્નિરુવાચ હોમધેનુરિયં રાજન્મમૈકા પ્રાણસંમતા
જમદગ્નિએ કહ્યું: હે રાજા, આ મારી એકમાત્ર યજ્ઞગાય છે, જે મને જીવથી પણ પ્રિય છે.
અહં શતસહસ્રં તે યચ્છામ્યસ્યાઃ કૃતે દ્વિજ
હે બ્રાહ્મણ, આ ગાયના બદલે હું તને લાખ ગાયો આપી દઈશ.
કિં પુનર્હોમધેનુર્યા પ્રભાવૈરીદૃશૈર્યુતા
પછી આવી શક્તિવાળી યજ્ઞગાય વિશે તો શું કહેવું?
વિમોહાદ્બ્રાહ્મણો યો ગાં વિક્રીણાતિ ધનેચ્છયા
જે બ્રાહ્મણ મોહવશ અને ધનની ઇચ્છાથી ગાય વેચે છે—