આપદ્ધર્મં ન વેત્સિ ત્વં નૂનં યેન પ્રગચ્છસિ
તને મુશ્કેલીના સમયે શું કરવું એ ખબર નથી, એટલે જ તું આ રીતે જઈ રહી છે.
ન નર્મયુક્તં વચનં હિનસ્તિ ન સ્ત્રીષુ જાતિર્ન વિવાહકાલે ૬.૫૧.
મજાકમાં કહેલા શબ્દો નુકસાન કરતા નથી; સ્ત્રીઓમાં કે લગ્ન સમયે પણ કોઈ દોષ નથી.
તસ્માત્તત્ર ન ગંતવ્યં દોષો નાસ્ત્યત્ર તે શુભે
એથી, તારે ત્યાં જવું નહીં; આમાં તારો કોઈ દોષ નથી, હે શુભે.
આત્મપ્રાણહિતાર્થાય ન સાધૂનાં પ્રશસ્યતે
પોતાના જીવ અને લાભ માટે કરેલી ક્રિયા સજ્જનોમાં પ્રશંસનીય નથી.
સત્યે પ્રતિષ્ઠિતો લોકો ધર્મઃ સત્યે પ્રતિષ્ઠિતઃ
આ જગત સત્ય પર ટકેલું છે; ધર્મ પણ સત્ય પર આધાર રાખે છે.
વિષ્ણવે પૃથિવીં દત્ત્વા બલિઃ પાતાલમાશ્રિતઃ
વિષ્ણુને પૃથ્વી આપીને બલિ પાતાળમાં ગયો હતો.
યઃ સ્વં વાક્યં પ્રતિજ્ઞાય ન કરોતિ યથોદિતમ્
જે પોતે પ્રતિજ્ઞા કરીને પણ કહ્યું તેમ નથી કરતો,
યા ત્વં સત્યપ્રતિષ્ઠાર્થં પ્રાણાંસ્ત્યજસિ દુસ્ત્યજાન્
તમે તો સત્ય માટે, એ મુશ્કેલ ત્યાગી શકાય તેવા પ્રાણ ત્યજી રહ્યા છો.
કિં ત્વાં કલ્યાણિ વક્ષ્યામઃ સ્વયં ધર્માર્થવાદિનીમ્
હે કલ્યાણી, તું પોતે ધર્મની વાત કરે છે, તો તને હવે શું કહીએ?
તસ્માદ્ગચ્છ મહાભાગે ન શોચ્યઃ પુત્રકસ્તવ
એથી, હે મહાભાગ્યવતી, તું હવે જા; તારો પુત્ર શોક કરવા જેવો નથી.
એતત્પુનર્વયં વિદ્મઃ સદા સત્યવતાં નૃણામ્
આ વાત તો અમારે સત્યનિષ્ઠ પુરુષો વિશે હંમેશા ખબર છે.
પ્રસ્થિતા વ્યાઘ્રમુદ્દિશ્ય પુત્રશોકેન પીડિતા ॥ ૬.૫૧.
પુત્રના શોકથી પીડાયેલી, વાઘ પાસે જવા નીકળી.
શોકાગ્નિનાપિ સંતપ્તા નિરાશા પુત્રદર્શને
શોકની આગે દાઝાયેલી, પુત્રને જોવા કોઈ આશા ન રહી.
અંધેવ દૃષ્ટિનિર્મુક્તા પ્રસ્ખલંતી પદેપદે
જેમ અંધ માણસે દૃષ્ટિ ગુમાવી હોય, તેમ પગલે પગલે અડખે ખાય છે.
પ્રસુપ્તં ભ્રમમાણં વા મમ પુત્રં સુબાલકમ્
મારો પુત્ર, સુતો હોય કે ભટકતો હોય, એ તો બહુ નાનકડો છે.
એવં પ્રલપ્ય મનસા સંપ્રાપ્તા તત્ર યત્ર સઃ
આવી રીતે મનમાં વિચારતી, તે ત્યાં પહોંચી, જ્યાં એ હતો.
વ્યાઘ્રઃ ક્ષુત્ક્ષામકણ્ઠશ્ચ તસ્યા માર્ગાવલોકકઃ
એક વાઘ, જે ભૂખથી ગળું સૂકાઈ ગયું હતું, એના રસ્તા પર નજર રાખતો હતો.
કુરુ તૃપ્તિં યથાકામં મમ માંસેન સાંપ્રતમ્
હવે, મારી શરીરથી તારી ઇચ્છા મુજબ ભૂખ સંતોષ.
તાં દૃષ્ટ્વા સોઽપિ દુષ્ટાત્મા વૈરાગ્યં પરમં ગતઃ
તેને જોઈને, એ દુષ્ટ હૃદયવાળો પણ ઊંચા વૈરાગ્યને પામી ગયો.
ન હિ સત્યવતાં કિંચિદશુભં વિદ્યતે ક્વચિત્
સત્યવંત લોકો સાથે ક્યારેય અશુભ કંઈ બનતું નથી.
ત્વયોક્તં શપથૈર્ભદ્રે આગમિષ્યામ્યહં પુનઃ
ભલી સ્ત્રી, તું શપથ લઈને કહ્યું હતું કે, 'હું ફરીથી આવીશ.'
સોઽહં ભદ્રે દુરાચારો નૃશંસો જીવઘાતકઃ ૬.૫૧.
પણ હું, ભલી સ્ત્રી, દુશ્ચારી, ક્રૂર અને જીવહિંસક છું.
તસ્માત્ત્વં મે મહાભાગે પાપાસ્યાતિદુરાત્મનઃ
મહાભાગ્યવતી, હું બહુ પાપી અને અત્યંત દુષ્ટ મનવાળો છું—
યેન મે સ્યાત્પરં શ્રેય ઇહ લોકે પરત્ર ચ
—કઈ રીતે મને આ દુનિયામાં અને પરલોકમાં શ્રેષ્ઠ કલ્યાણ મળે?
તસ્માત્ત્વં ધર્મસર્વસ્વં સંક્ષેપાન્મમ કીર્તય
એથી, ધર્મનો સાર સંક્ષેપમાં મને જણાવ.
દ્વાપરે યજ્ઞયોગં ચ દાનમેકં કલૌ યુગે
દ્વાપરયુગમાં યજ્ઞ અને યોગ; કળિયુગમાં માત્ર દાન.
ચરાચરાણાં ભૂતાનામભયં યઃ પ્રયચ્છતિ
જે બધા જીવ, ચાલતા અને અચલ, તેમને નિર્ભયતા આપે—
અહિંસયા ભવેદ્યેષાં પ્રાણયાત્રાન્નપૂર્વકમ્
જેની જીવનયાત્રા હિંસા પર આધારિત નથી, તેમના માટે અહિંસા જ જીવનનો આધાર છે.
ન હિંસયા વિનાઽસ્માકં યતઃ સ્યાત્પ્રાણધારણમ્ ઉપદેશં સુધર્માય હિંસકસ્યાપિ દેહિનામ્
અમારી પાસે હિંસા વગર જીવવું શક્ય નથી; છતાં, હિંસક જીવોને પણ સચ્ચા ધર્મનો ઉપદેશ આપવો જોઈએ.
ગહને યત્પ્રભાવેન ત્વયા મુક્તાસ્મ્યહં ધ્રુવમ્
જંગલમાં એ ધર્મના પ્રભાવે, હું તારા દ્વારા ચોક્કસ મુક્ત થઈ ગયો છું.