એકોનવિંશતિશ્ચાયં પ્રખ્યાતઃ કૂટશાલ્મલિઃ ॥ સુતીક્ષ્ણકંટકાકીર્ણઃ સમંતાદ્દ્વિજસત્તમ ।ા
આ ઓગણીસમું નરક 'કૂટશાલમલી' નામે પ્રસિદ્ધ છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, અને ચારે બાજુ તીક્ષ્ણ કાંટાથી ભરેલું છે.
નાસ્તિકા ભિન્નમર્યાદા યે ચ વિપ્રસ્ય ઘાતકાઃ
જે લોકો નાસ્તિક છે, મર્યાદા તોડે છે અને બ્રાહ્મણનું હત્યા કરે છે,
એષ વિંશતિમો નામ નરકો દ્વિજસત્તમ
આ વિસમું નરક છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.
અત્ર યાંતિ નરા વિપ્ર પરરંધ્રનિરીક્ષકાઃ
અહીં, હે બ્રાહ્મણ, જે પુરુષો બીજાની પત્નીને જુએ છે, તેઓ જાય છે.
એકવિંશતિમા ચૈષા નામ્ના વૈતરણી નદી
આ એકવીસમું 'વૈતરણી' નદી નામે ઓળખાય છે.
મૃત્યુકાલે સમુત્પન્ને ધેનું યચ્છંતિ યે નરાઃ
મૃત્યુ સમયે જે પુરુષો ગાય દાન કરે છે,
અદત્ત્વા ગાં ચ યે મર્ત્યા મ્રિયંતે દ્વિજસત્તમ ૬.૨૬.
અને જે મનુષ્યો ગાય આપ્યા વિના મરે છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ,
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યત્પૃષ્ટોઽસ્મિ દ્વિજોત્તમ
હું તને બધું કહી દીધું છે, જે તું પૂછ્યું હતું, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.
તસ્માદ્ગચ્છ ગૃહં શીઘ્રં યાવદ્ગાત્રં ન દહ્યતે
એથી, તું તરત જ તારા ઘરે જા, જેટલું વહેલું શકે તેટલું, એ પહેલાં કે તારો દેહ દાઝાય.
બ્રાહ્મણ ઉવાચ યદિ દેવ મયા સમ્યગ્ગંતવ્યં નિજમંદિરમ્
બ્રાહ્મણે કહ્યું: ભગવાન, જો મને સાચે જ મારા ઘરે જવું જ પડે,
તીર્થયાત્રાપરો નિત્યં દેવતાતિથિપૂજકઃ
હંમેશા તીર્થયાત્રા કરતો, દેવતાઓ અને મહેમાનોની પૂજા કરતો,
પરોપકારસંયુક્તો નિત્યં જપપરાયણઃ
હંમેશા પરોપકારમાં લાગેલો અને જપમાં તત્પર રહેતો,
વાપીકૂપતડાગાનિ દેવતાયતનાનિ ચ
જે તળાવ, કૂવા, સરોવર અને દેવમંદિરો બનાવે છે,
હેમંતે વહ્નિદો યઃ સ્યાત્તથા ગ્રીષ્મે જલપ્રદઃ
શિયાળામાં અગ્નિ આપે અને ઉનાળામાં પાણી આપે,
વ્રતોપવાસસંયુક્તઃ શાંતાત્મા વિજિતેંદ્રિયઃ
વ્રત અને ઉપવાસ રાખે, મનથી શાંત અને ઇન્દ્રિયોને જીતેલો હોય,
અન્નપ્રદો નરો યઃ સ્યાદ્વિશેષેણ તિલપ્રદઃ
જે માણસ અન્ન આપે, ખાસ કરીને તલ આપે,
વેદાધ્યયનસંપન્નઃ શાસ્ત્રાસક્તઃ સુમૃષ્ટવાક્ ૬.૨૬.
જેને વેદઅભ્યાસ છે, શાસ્ત્રોમાં રસ છે અને મીઠું બોલે છે,
ન યાતિ નરકં સ્વર્ગે તથા પાપક્રિયારતઃ
જો પાપકર્મમાં રુચિ રાખે તો એવો માણસ ન તો નરક જાય છે, ન તો સ્વર્ગ.
તસ્માદશુભકર્માપિ કર્મણા યેન પાતકમ્
એથી, જે દુષ્કર્મ કરે છે અને જેના કારણે પાપ થાય છે,
તન્મેબ્રૂહિ સુરશ્રેષ્ઠ વ્રતં નિયમમેવ વા
હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, મને એવું કોઈ વ્રત કે નિયમ કહો,
ગોપનીયં પ્રયત્નેન વચનાન્મમ સર્વદા
જેને હંમેશા મહેનતપૂર્વક ગુપ્ત રાખવું જોઈએ, એમ મારા કહેવા પ્રમાણે.
મહાપાતકયુક્તોઽપિ પુરુષો યેન કર્મણા
જે કર્મથી મોટાં પાપ કરેલો માણસ પણ,
આનર્તવિષયે રમ્યં સર્વતીર્થમયં શુભમ્
આનર્ત દેશમાં, જે સુંદર છે અને સર્વ તીર્થોથી પવિત્ર છે,
તત્રૈકમપિ માસાર્ધં યો ભક્ત્યા પૂજયેદ્ધરમ્
ત્યાં જો કોઈ ભક્તિપૂર્વક અડધો મહિનો પણ ધર્મની પૂજા કરે,
તસ્માત્તત્ર દ્રુતં ગત્વા ત્વમારાધય શંકરમ્
એથી, તું ત્યાં જલદી જઈને શંકરજીની આરાધના કર.
ધર્મરાજસ્ય સંહષ્ટો મધુરાં નગરીં પ્રતિ
ધર્મરાજા આનંદિત થઈ મીઠી નગરી તરફ ગયો.
તાવદ્દ્વિતીયં ગો કર્ણં દૂત આદાય સંગતઃ ૬.૨૬.
પછી દૂત ગાયનું બીજું કાન લઈને ત્યાં પહોંચ્યો.
તતઃ પ્રોવાચ તં દૂતં ધર્મરાજઃ પ્રહર્ષિતઃ
પછી ધર્મરાજાએ આનંદથી એ દૂતને કહ્યું.
યસ્માત્કાલાત્યયં કૃત્વાઽઽનીતોઽયં બ્રાહ્મણસ્ત્વયા
તમે સમય વીત્યા પછી આ બ્રાહ્મણને અહીં લાવ્યા છો,
તતસ્તૌ તત્ક્ષણાન્મુક્તૌ ગોકર્ણૌ બ્રાહ્મણૌ સમમ્
ત્યારે એ જ ક્ષણે, ગોકર્ણ અને તેનો સાથી બંને બ્રાહ્મણો મુક્ત થઈ ગયા.