સૂત ઉવાચ અસ્તિ પુણ્યતમં ખ્યાતં સમસ્તે ધરણીતલે । તત્ર યે માનવાસ્તીર્થે સમ્યક્છ્રદ્ધાસમન્વિતાઃ
સૂતાએ કહ્યું: ધરતી પર એક પવિત્ર સ્થાન છે, જે ખૂબ પ્રસિદ્ધ છે; ત્યાં, જે મનુષ્યો સાચી શ્રદ્ધાથી એ તીર્થમાં જાય છે—
મધ્યે સ્થિતે ન તે યાંતિ તિર્યગ્યોનૌ કથંચન
ત્યાં રહેતા, તેઓ ક્યારેય નીચી યોનિમાં નથી જતા.
કૃતઘ્ના નાસ્તિકાશ્ચૌરા મર્યાદાભેદકાસ્તથા વિમાનવરમારૂઢાઃ સ્તૂયમાનાશ્ચ કિંનરૈઃ
અહોભાગ્ય, નાસ્તિક, ચોર અને મર્યાદા તોડનારા પણ, કિનરોએ વખાણેલા ઉત્તમ વિમાનમાં ચઢે છે.
કિં પ્રભાવં સમાચક્ષ્વ પરં કૌતૂહલં હિ નઃ
એ તીર્થની કેવી શક્તિ છે? અમને બહુ ઉત્સુકતા છે, કૃપા કરીને કહો.
નાનાવિહંગસંઘુષ્ટે નાનાવૃક્ષસમાકુલે
એ તીર્થ અનેક પક્ષીઓના ઝૂંડથી અને વિવિધ વૃક્ષોથી ભરેલું છે.
સમાયાતા મહારૌદ્રા લુબ્ધ કાશ્ચાપપાણયઃ
ત્યાં ભયાનક અને લોભી શિકારી, દુષ્ટ શસ્ત્રો લઈને આવ્યા.
એતસ્મિન્નંતરે દૃષ્ટં મૃગયૂથં તરોરધઃ
એ સમયે, એક ઝાડ નીચે હરણોનો ઝૂંડ દેખાયો.
અથ તાઁલ્લુબ્ધકાન્દૃષ્ટ્વા દૂરતોઽપિ ભયાતુરાઃ
પછી, દૂરથી જ શિકારીઓને જોઈને, એ હરણો ડરી ગયા.
અથ તે સન્નિધૌ દૃષ્ટ્વા ગંભીરં સલિલાશયમ્ ૬.૨૩.
પછી, નજીકમાં ઊંડું પાણીનું તળાવ જોઈને,
તતસ્તત્સલિલસ્યાંતસ્તે મૃગાઃ સર્વ એવ હિ
બધા હરણો એ પાણીમાં પ્રવેશ્યા.
અથ તાન્માનુષીભૂતાન્પપ્રચ્છુર્લુબ્ધકા મૃગાન્ કેન માર્ગેણ નિર્યાતં તસ્માદ્વદત મા ચિરમ્
પછી, શિકારીઓએ તેમને માનવરૂપમાં જોઈને પૂછ્યું: 'તમે કયા રસ્તે ત્યાંથી નીકળી ગયા? જલદી કહો.'
તીર્થસ્યાઽસ્ય પ્રભાવેન પ્રાપ્તાઃ સત્યં ન સંશયઃ
આ તીર્થની શક્તિથી, તમે આ પ્રાપ્ત કર્યું છે, આ સાચું છે, તેમાં શંકા નથી.
સ્નાનમાત્રાત્તતઃ સર્વે દિવ્યમાલ્યાનુલેપનાઃ
માત્ર સ્નાનથી, બધા દૈવી ફૂલોની માળા અને સુગંધિત લિપનથી શોભિત થયા.
સ્નાનમાત્રેણ તે પ્રાપ્તા લુબ્ધકાસ્તાદૃશં વપુઃ
માત્ર સ્નાનથી, એ શિકારીઓએ પણ એવું જ રૂપ પ્રાપ્ત કર્યું.
તથા માનુષ્યમાપન્ના મૃગાસ્તોયાવગાહનાત્
એ રીતે, માનવ સ્વરૂપ ધારણ કરીને, હરણ પાણીમાં પ્રવેશ્યું.
આચ્છન્નં પાંસુભિઃ કૃત્સ્નં વાયુના શક્રશાસનાત્
પછી, ઇન્દ્રના આદેશે, પવન દ્વારા આખું સ્થળ માટીથી ઢંકાઈ ગયું.
વલ્મીકરંધ્રમાસાદ્ય તન્નિષ્ક્રાંતં પુનર્દ્વિજાઃ
પછી, દ્વિજોએ વાંદળીના છિદ્ર સુધી પહોંચી, અને ત્યાંથી બહાર નીકળી આવ્યા.
યત્ર સ્નાતઃ પુરા સદ્યસ્ત્રિશંકુઃ પૃથિવીપતિઃ ૬.૨૩.
જ્યાં, એક સમયે, રાજા ત્રિશંકુએ સ્નાન કર્યું હતું.
એતસ્માત્કારણાત્તત્ર સ્નાતાઃ સારંગલુબ્ધકાઃ
આ કારણથી, ત્યાં હરણ શિકારી લોકો સ્નાન કરતા.
ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે મૃગતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનંનામત્રયોવિંશોઽધ્યાયઃ
આ રીતે, અઠ્યાશી હજાર શ્લોકો ધરાવતી શ્રીસ્કાંદ મહાપુરાણની નાગરખંડના હાટકેશ્વર ક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં 'મૃગતીર્થમાહાત્મ્ય વર્ણન' નામના ત્રેવીસમા અધ્યાયનો અંત આવે છે.
અપરં બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠાઃ સર્વપાતકનાશનમ્
બીજું પણ છે, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, જે બધા પાપોનો નાશ કરે છે.
અયને દક્ષિણે પ્રાપ્તે યસ્તત્પૂજ્ય સમાહિતઃ
જ્યારે દક્ષિણાયન આવે છે, ત્યારે જે કોઈ ધ્યાનપૂર્વક તેની પૂજા કરે છે—
સ મૃતોઽપ્યયને યામ્યે તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્
એ વ્યક્તિ દક્ષિણાયન દરમિયાન મૃત્યુ પામે તો પણ, વિષ્ણુનું પરમ સ્થાન પામે છે.
તથા ચૈવોત્તરે પ્રાપ્તે પૂજયિત્વા યથાવિધિ સોઽપિ વિષ્ણોઃ પદં પુણ્યં પ્રાપ્ય સંજાયતે સુખી
એ જ રીતે, ઉત્તરાયન આવે ત્યારે, યોગ્ય રીતે પૂજા કરીને, એ પણ વિષ્ણુનું પવિત્ર સ્થાન પામે છે અને સુખી જન્મે છે.
કથં નિવેદ્યતે તત્ર સમ્યગાત્માઽ યનદ્વયે
બન્ને અયન દરમિયાન આત્માનું યોગ્ય રીતે અર્પણ કેવી રીતે થાય છે?
તસ્મિન્દૃષ્ટેઽથવા સ્પૃષ્ટે યત્ફલં લભ્યતે નરૈઃ
તેને જોવાથી કે સ્પર્શવાથી મનુષ્યને શું ફળ મળે છે?
તદા ક્રમૈસ્ત્રિભિર્વ્યાપ્તં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્
ત્યારે, ત્રણ પગલાંમાં, ચાલતું અને અચળ એવું ત્રિલોક વ્યાપી ગયું.
હાટકેશ્વરજે ક્ષેત્રે સંન્યસ્તઃ પ્રથમઃ ક્રમઃ
હાટકેશ્વર ક્ષેત્રમાં પ્રથમ પગલું મૂકાયું હતું.
તૃતીયસ્ય સમુદ્યોગં યદા ચક્રે સ ચક્રધૃક્
જ્યારે ચક્રધારી ભગવાને ત્રીજું પગલું મૂકવાનો પ્રયાસ કર્યો—
પાદાગ્રેણાથ સંભિન્ને બ્રહ્માંડે નિર્મલં જલમ્ 6.24.
પછી, પગના આંગળીથી બ્રહ્માંડ ફાટ્યું અને શુદ્ધ પાણી નીકળ્યું.