સ્નાતમાત્રોથ રાજા સ હાટકેશ્વદર્શનાત્। ચંડાલત્વેન નિર્મુક્તો બભૂવાર્કસમદ્યુતિઃ॥૬.૪.
જેમજ રાજાએ સ્નાન કર્યું અને હાટકેશ્વરનું દર્શન કર્યું, તેમજ તે ચંડાળપણાથી મુક્ત થઈને સૂર્ય જેવી તેજસ્વી દેખાવા લાગ્યો.
તતસ્તં સ મુનિઃ પ્રાહ પ્રણતં ગતકલ્મષમ્। દિષ્ટ્યા મુક્તોસિ રાજેંદ્ર ચંડાલત્વેન સાંપ્રતમ્॥૬.૪.
પછી મુનિએ પાપમુક્ત અને નમસ્કાર કરનાર રાજાને કહ્યું: 'હે રાજા, શુભ સંજોગે હવે તું ચંડાળપણાથી મુક્ત થયો છે.'
દિષ્ટ્યા પ્રાપ્તઃ પરં તેજો દિષ્ટ્યા પ્રાપ્તઃ પરં તપઃ। તસ્માદ્યજસ્વ સત્રેણ વિધિવદ્દક્ષિણાવતા॥૬.૪.
'શુભ સંજોગે તું સર્વોત્તમ તેજ અને તપ પ્રાપ્ત કર્યું છે; તેથી અહીં વિધિપૂર્વક અને દક્ષિણાસહિત યજ્ઞ કર.'
યેન સંપ્રાપ્સ્યસે સિદ્ધિં નિત્યં યા હૃદયે સ્થિતા। ત્વત્કૃતે પ્રાર્થયિષ્યામિ સ્વયં ગત્વા પિતામહમ્॥૬.૪.
'આથી તને હંમેશાં હૃદયમાં રહેલી સિદ્ધિ મળશે; તારા માટે હું જાતે જ બ્રહ્માજી પાસે વિનંતી કરવા જઈશ.'
મખાંશં સર્વદેવાદ્યો યેન ગૃહ્ણાતિ તે મખે। તસ્માદત્રૈવ સંભારાન્સર્વાન્યજ્ઞસમુદ્ભવાન્। આનય બ્રહ્મલોકાચ્ચ યાવદાગમનં મમ॥૬.૪.
'યજ્ઞમાં સર્વદેવતાઓમાંથી જે પહેલો ભાગ ગ્રહણ કરે છે, તે માટે બ્રહ્મલોકમાંથી બધા યજ્ઞસામગ્રી અહીં લાવ, જ્યાં સુધી હું પાછો ન આવું.'
બાઢમિત્યેવ સોઽપ્યાહ સ મુનિઃ સંશિતવ્રતઃ। પિતામહમુપાગમ્ય પ્રણિપત્યાબ્રવીદ્વચઃ॥૬.૪.
મુનિએ 'જેમ તમે કહો તેમ' એમ કહ્યું અને પછી બ્રહ્માજી પાસે જઈ, નમસ્કાર કરીને આ વચન કહ્યું.
યાજયિષ્યામ્યહં ભૂપં ત્રિશંકું પ્રપિતામહ। માનુષેણ શરીરેણ યેન ગચ્છતિ તે પદમ્॥૬.૪.
હું રાજા ત્રિશંકુને યજ્ઞ કરાવીશ, હે પિતામહ, જેથી તે માનવ શરીરથી તારી લોકમાં પહોંચી શકે.
તસ્માદાગચ્છ તત્ર ત્વં યજ્ઞવાટં પિતામહ। સર્વૈઃ સુરગણૈઃ સાર્ધં શિવવિષ્ણુપુરઃસરૈઃ॥૬.૪.
એથી, હે પિતામહ, તું શિવ અને વિષ્ણુ સહિત બધા દેવતાઓને લઈને યજ્ઞસ્થળે આવો.
પ્રગૃહાણ સ્વહસ્તેન યજ્ઞભાગં યથોચિતમ્। સશરીરો દિવં યાતિ યેનાસૌ ત્વત્પ્રસાદતઃ॥૬.૪.
તમે તમારા હાથથી યોગ્ય યજ્ઞભાગ સ્વીકારો, જેના પ્રસાદથી ત્રિશંકુ શરીર સહિત સ્વર્ગમાં જઈ શકે છે.
બ્રહ્મોવાચ। ન યજ્ઞકર્મણા સ્વર્ગઃસ્વેન કાયેન લભ્યતે। મુક્ત્વા દેહાંતરં બ્રહ્મંસ્તસ્માન્મૈવં વદસ્વ મામ્॥૬.૪.
બ્રહ્માએ કહ્યું: યજ્ઞકર્મથી પોતાના શરીર સાથે સ્વર્ગ મળતું નથી; શરીર છોડ્યા પછી જ બ્રહ્મને પ્રાપ્ત થાય છે. તેથી, મને આવું ન કહો.
વયમગ્નિમુખાઃ સર્વે હવિર્ગૃહ્ણામહે મખે। વેદોક્તવિધિના સમ્યગ્યજમાનહિતાય વૈ॥૬.૪.
અમે બધા અગ્નિમુખથી યજ્ઞમાં વિધિ પ્રમાણે હવન સ્વીકારીએ છીએ, અને એ યજમાનના કલ્યાણ માટે છે.
તસ્માદ્વહ્નિમુખે ભૂયઃ સ જુહોતિ હવિર્દ્વિજ। તતઃ સંપ્રાપ્સ્યતિ સ્વર્ગં ત્વત્પ્રસાદાદસંશયમ્॥૬.૪.
એથી, દ્વિજએ ફરીથી અગ્નિમુખમાં હવન કરવો જોઈએ; પછી, તમારા આશીર્વાદથી તે નિશ્ચિતપણે સ્વર્ગ પામશે.
સૂત ઉવાચ। તચ્છ્રુત્વા બ્રહ્મણો વાક્યં વિશ્વામિત્રો રુષાન્વિતઃ। પિતામહમુવાચેદં પશ્ય મે તપસો બલમ્॥૬.૫.
સૂતે કહ્યું: બ્રહ્માના વચન સાંભળી, વિશ્વામિત્ર ગુસ્સાથી ભરાઈ પિતામહને કહ્યું: 'મારા તપશ્ચર્યાનો બળ જો.'
યાજયિત્વા ત્રિશંકું તં વિધિવદ્દક્ષિણાવતા। યજ્ઞેનાત્રા(?) નયિષ્યામિ પશ્યતસ્તે પિતામહ॥૬.૫.
હું ત્રિશંકુને યોગ્ય રીતે અને દક્ષિણાસહિત યજ્ઞ કરાવી, આ યજ્ઞથી તેને સ્વર્ગે લઈ જઈશ—આ જો, હે પિતામહ.
એવમુક્ત્વા દ્રુતં ગત્વા વિશ્વામિત્રો ધરાતલમ્। ચકાર યાજને યત્નં ત્રિશંકોઃ સુમહાત્મનઃ॥૬.૫.
આ રીતે કહી, વિશ્વામિત્ર ઝડપથી પૃથ્વી પર ગયો અને મહાન આત્માવાળા ત્રિશંકુના યજ્ઞમાં ખૂબ પ્રયત્ન કર્યો.
દદૌ દીક્ષાં સમાહૂય બ્રાહ્મણાન્વેદપારગાન્। યત્રકર્મોચિતે કાલે તસ્મિન્નેવ વને શુભે॥૬.૫.
તેણે વેદપારંગત બ્રાહ્મણોને બોલાવી યોગ્ય સમયે initiation આપી, એ પવિત્ર વનમાં જ.
બભૂવ સ સ્વયં ધીમાનધ્વર્યુર્યજ્ઞકર્મણિ। તસ્મિન્હોતા ચ શાંડિલ્યો બ્રહ્મા ગૌતમ એવ ચ॥૬.૫.
તે જ બુદ્ધિશાળી વિશ્વામિત્ર યજ્ઞમાં અધ્વર્યુ બન્યો; ત્યાં શાંડિલ્ય હોતા અને ગૌતમ બ્રહ્મા બન્યા.
આગ્નીધ્રશ્ચ્યવનો નામ મૈત્રાવરુણઃ કાર્મિકઃ। ઉદ્ગાતા યાજ્ઞવલ્ક્યશ્ચ પ્રતિહર્તા ચ જૈમિનિઃ॥૬.૫.
અગ્નિધ્ર ચ્યવન હતા, મેઇત્રાવરુણ કર્મિકા હતા; યાજ્ઞવલ્ક્ય ઉદગાતા અને જયમિની પ્રતિહર્તા હતા.
પ્રસ્તોતા શંકુવર્ણશ્ચ તથોન્નેતા ચ ગાલવઃ। પુલસ્ત્યો બ્રાહ્મણાચ્છંસી હોતા ગર્ગો મુનીશ્વરઃ॥૬.૫.
પ્રસ્તોતાર શંકુવર્ણ અને ઉન્નેતાર ગાલવ હતા; પુલસ્ત્ય બ્રાહ્મણચ્છંસી અને ગર્ગ મુનિશ્રેષ્ઠ હોતા હતા.
નેષ્ટા ચૈવ તથાત્રિસ્તુ અચ્છાવાકો ભૃગુઃ સ્વયમ્। તાન્સર્વાનૃત્વિજશ્ચક્રે ત્રિશંકુઃ શ્રદ્ધયાન્વિતઃ॥૬.૫.
નેષ્ટા તરીકે અત્રિ અને અચ્છાવાક તરીકે ભૃગુ હતા; શ્રદ્ધાપૂર્વક ત્રિશંકુએ બધા ઋત્વિજોની નિમણૂક કરી.
વાસોભિર્મુકુટૈશ્ચૈવ કેયૂરૈઃ સમલંકૃતાન્। કૃત્વા કેશપરિત્યાગં દધત્કૃષ્ણાજિનં તથા॥૬.૫.
તેને બધા બ્રાહ્મણોને વસ્ત્રો, મુકડા અને કયૂરોથી શોભિત કર્યા, વાળ ઉતરાવ્યા અને કાળી કૃષ્ણમૃગચર્મ પહેરાવ્યું.
ઐણશૃઙ્ગસમાયુક્તઃ પયોવ્રતપરાયણઃ। દીર્ઘસત્રાય તાન્સર્વાન્યોજયામાસ વૈ તતઃ॥૬.૫.
હરણના શિંગથી સજ્જ અને દૂધવ્રત પાળતા, તેણે બધાને લાંબા યજ્ઞમાં જોડ્યા.
એવં તસ્મિન્પ્રવૃત્તે ચ દીર્ઘસત્રે યથોચિતે। આજગ્મુર્બ્રાહ્મણા દિવ્યા વેદવેદાંગપારગાઃ॥૬.૫.
આ રીતે, જ્યારે યથાવિધિ લાંબો યજ્ઞ શરૂ થયો, ત્યારે વેદ અને અંગોમાં પારંગત દિવ્ય બ્રાહ્મણો આવ્યા.
તથાન્યે તાર્કિકાશ્ચૈવ ગૃહસ્થાઃ કૌતુકાન્વિતાઃ। દીનાંધકૃપણાશ્ચૈવ યે ચાન્યે નટનર્તકાઃ॥૬.૫.
એ જ રીતે, બીજા તર્કશાસ્ત્રી, કુતુહલવાળા ગૃહસ્થો, ગરીબ, અંધ, દુઃખી અને અન્ય નટ-નર્તકો પણ આવ્યા.
દીયતાં દીયતામાશુ એતેષામેતદેવ હિ। ભુજ્યતાંભુજ્યતાં લોકાઃ પ્રસાદઃ ક્રિયતામિતિ॥૬.૫.
આને તરત આપો, આપો; એ લોકો માટે એ બધું જ વહેંચો, વહેંચો; દુનિયાને આનંદથી માણવા દો, કૃપા કરો.
ઇત્યેષ નિનદસ્તત્ર શ્રૂયતે સતતં મહાન્। યજ્ઞવાટે સદા તસ્મિન્નાન્યશ્ચૈવ કદાચન॥૬.૫.
યજ્ઞસ્થળમાં એ મહાન ઘોષણા હંમેશા સાંભળાય છે, અને ક્યારેય બીજું કંઈ સાંભળાતું નથી.
તત્ર સસ્યમયાઃ શૈલા દૃશ્યંતે પરિકલ્પિતાઃ। સુવર્ણસ્ય ચ રૂપ્યસ્ય રત્નાનાં ચ વિશેષતઃ॥૬.૫.
ત્યાં અનાજથી બનેલા પર્વતો દેખાય છે, અને ખાસ કરીને સોનાં, ચાંદી અને રત્નોથી રચાયેલા છે.
દાનાર્થં બ્રાહ્મણેંદ્રાણામસંખ્યાશ્ચાપિ ધેનવઃ। તથૈવ વાજિનો દાંતા મદોન્મત્તા મહાગજાઃ॥૬.૫.
શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને દાન આપવા માટે અણગણિત ગાયો, તેમજ સારી રીતે તાલીમ લીધેલા ઘોડા અને મદમાં મસ્ત મોટા હાથીઓ ત્યાં છે.
સમંતાત્કલ્પિતાસ્તત્ર દૃશ્યંતે પર્વતોપમાઃ। વર્તમાને મહાયજ્ઞે તસ્મિન્નેવ સુવિસ્તરે॥૬.૫.
ચારેય બાજુ પર્વત જેવું સુયોજિત દૃશ્ય જોવા મળે છે, એ વિશાળ યજ્ઞમાં.
આહૂતા યજ્ઞભાગાય નાભિગચ્છંતિ દેવતાઃ। કેવલં વહ્નિવક્ત્રેણ તસ્ય ગૃહ્ણંતિ તદ્ધવિઃ॥૬.૫.
દેવતાઓને યજ્ઞના ભાગ માટે બોલાવવામાં આવે છે, પણ તેઓ સીધા આવે નથી; ફક્ત અગ્નિના મુખ દ્વારા જ એ હવન સ્વીકારે છે.