તેપિ સન્મંત્રિણસ્તૂર્ણં પુત્રં તસ્ય સુસમ્મતમ્। રાજ્યે નિયોજયાસમાસુર્નાદવાદિત્રનિઃસ્વનૈઃ॥૬.૩.
એ સારા મંત્રીઓએ તરત જ એના મનપસંદ પુત્રને રાજગાદી પર બેસાડ્યો, અને આસપાસ વાદ્ય અને ઢોલ વગાડાયા.
સૂત ઉવાચ। ત્રિશંકુરિતિ સંચિન્ત્ય વિશ્વામિત્રં મહામુનિમ્। મનસા સુચિરં કાલં તતશ્ચક્રે વિનિશ્ચયમ્॥૬.૪.
સૂતે કહ્યું: ત્રિશંકુનું ધ્યાન કરતાં મહાન ઋષિ વિશ્વામિત્રે લાંબા સમય સુધી મનમાં વિચાર કરીને નક્કી કર્યું.
વિશ્વામિત્રં પરિત્યજ્ય નાન્યોસ્તિ ભુવનત્રયે। યઃ કુર્યાન્મે પરિત્રાણં દુઃખાદસ્માત્સુદારુણાત્॥૬.૪.
વિશ્વામિત્રને છોડીને ત્રણેય લોકમાં બીજું કોઈ નથી, જે મને આ ભારે દુઃખમાંથી છુટકારો આપી શકે.
કુરુક્ષેત્રં સમુદ્દિશ્ય પ્રતસ્થે સ તતઃ પરમ્। સુશ્રાંતઃ ક્ષુત્પિપાસાર્તો માર્ગપૃચ્છાપરાયણઃ॥૬.૪.
પછી એ કુરૂક્ષેત્ર તરફ રવાના થયો, ખૂબ થાકેલો, ભૂખ અને તરસથી પીડાતો, રસ્તો પૂછતો આગળ વધ્યો.
તતઃ કાલેન સંપ્રાપ્ય કુરુક્ષેત્રં સ પાર્થિવઃ। યત્નેનાન્વેષયામાસ વિશ્વામિત્રાશ્રમં તતઃ॥૬.૪.
થોડા સમય પછી એ રાજાએ મહેનત કરીને કુરૂક્ષેત્ર પહોંચ્યો અને ત્યાં વિશ્વામિત્રના આશ્રમને શોધવા લાગ્યો.
એવં ચાન્વેષમાણેન તેન ભૂમિભૃતા તદા। સુદૂરાદેવ સંદૃષ્ટં નીલદ્રુમકદમ્બકમ્॥૬.૪.
એ રીતે શોધતા શોધતા એ ધરતીના રાજાએ દૂરથી જ કાળી છાંયાવાળા વૃક્ષોનો સમૂહ જોયો.
ઉપરિષ્ટાદ્બકૈર્હંસૈર્ભ્રમમાણૈઃ સમંતતઃ। આટિભિર્મદ્ગુભિશ્ચૈવ સમન્તાજ્જલપક્ષિભિઃ॥૬.૪.
આ વૃક્ષો પર ઉપરથી બગલા અને હંસો ચારે બાજુ ફરતા, સાથે જ બટેર અને અન્ય જળપંખીઓ પણ આસપાસ હતા.
સ મત્વા સલિલં તત્ર પિપાસાર્તો મહીપતિઃ। પ્રતસ્થે સત્વરો હૃષ્ટો જલવાતહૃતક્લમઃ॥૬.૪.
એ રાજાએ ત્યાં પાણી હશે એમ માની, તરસ્યો હતો એટલે ખુશીથી ઝડપથી આગળ વધ્યો, પાણી અને ઠંડા પવનથી થાક ભૂલી ગયો.
અથાપશ્યન્મનોહારિ સૌમ્યસત્ત્વનિષેવિતમ્। આશ્રમં નદિતીરસ્થં મનઃશોકવિનાશનમ્॥૬.૪.
પછી એણે એક સુંદર આશ્રમ જોયો, જ્યાં સૌમ્ય પ્રાણીઓ વસતા, નદીના કિનારે આવેલો અને મનના દુઃખ દૂર કરતો.
પુષ્પિતૈઃ ફલિતૈર્વૃક્ષૈઃ સમંતાત્પરિવારિતમ્। વિવિધૈર્મધુરારાવૈર્નાદિતં વિહગોત્તમૈઃ॥૬.૪.
આશ્રમ ચારે બાજુ ફૂલેલા અને ફળેલા વૃક્ષોથી ઘેરાયેલો હતો, અને અનેક મીઠા અવાજવાળા શ્રેષ્ઠ પક્ષીઓની કલરવથી ગુંજી રહ્યો હતો.
ક્રીડંતિ નકુલાઃ સર્પૈરૂલૂકા યત્ર વાયસૈઃ। મૂષકૈર્વૃષદંશાશ્ચ દ્વીપિનો વિવિધૈર્મૃગૈઃ॥૬.૪.
ત્યાં નકુલો સાપો સાથે, ઘુવડ કાગડા સાથે, ઉંદર જંગલી ઢોર સાથે અને ચિત્તા વિવિધ પ્રાણીઓ સાથે રમતા હતા.
અથાપશ્યન્નદીતીરે સ તપસ્વિગણાવૃતમ્। સ્વાધ્યાયનિરતં દાંતં વિશ્વામિત્રં તપોનિધિનમ્॥૬.૪.
પછી એણે નદીના કિનારે ઋષિગણોથી ઘેરાયેલા, સ્વાધ્યાય અને સંયમમાં તત્પર એવા તપશ્ચર્યાના ખજાના વિશ્વામિત્રને જોયા.
તેજસા તપસાતીવ દીપ્યમાનમિવાનલમ્। ચીરવલ્કલસંવીતં શાલવૃક્ષં સમાશ્રિતમ્॥૬.૪.
તેને ત્યાં એક તપસ્વી દેખાયો, જે તપના તેજથી અગ્નિ જેવી ઝળહળી રહ્યો હતો, વલ્કળના વસ્ત્ર પહેરેલા અને શાળ વૃક્ષ નીચે બેસેલા હતા.
અથ ગત્વા સ રાજેન્દ્રો દૂરસ્થોઽપિ પ્રણમ્ય તમ્। અષ્ટાંગેન પ્રણામેન સ્વનામ પરિકીર્તયન્॥૬.૪.
પછી તે રાજાએ દૂરથી જ જઈને, અષ્ટાંગ પ્રણામ કરીને પોતાનું નામ કહ્યું.
તથાન્યાનપિ તચ્છિષ્યાન્કૃતાઞ્જલિપુટઃ સ્થિતઃ। યથાક્રમં યથાજ્યેષ્ઠં શ્રદ્ધયા પરયા યુતઃ॥૬.૪.
પછી તે રાજાએ હાથ જોડીને, ત્યાંના બીજા શિષ્યોને પણ તેમનાં વય અને ક્રમ પ્રમાણે, ખૂબ શ્રદ્ધાથી વંદન કર્યા.
ધૂલિધૂસરિતાંગં તં તે તુ દૃષ્ટ્વા મહીપતિમ્। ચંડાલ ઇતિ મન્વાનાશ્ચિહ્નૈર્ગાત્રસમુદ્ભવૈઃ॥૬.૪.
પણ જ્યારે તેમણે એ રાજાને ધૂળથી અડધા થયેલા શરીર સાથે જોયો, ત્યારે શરીર પરના ચિહ્નો જોઈને, તેને ચંડાળ માન્યો.
ભર્ત્સયામાસુરેવાથ વચનૈઃ પરુષાક્ષરૈઃ। ધિક્છબ્દૈશ્ચ તથૈવાન્યે યાહિયાહીતિ ચાસકૃત્॥૬.૪.
તેઓ તરત જ કડક શબ્દોમાં તેને ધિક્કારવા લાગ્યા, અને બીજાઓએ પણ વારંવાર 'દૂર જા, દૂર જા' કહીને તિરસ્કાર કર્યો.
કસ્ત્વં પાપેહ સંપ્રાપ્તો મુનીનામાશ્રમોત્તમે। વેદધ્વનિસમાકીર્ણે સાધૂનામપિ દુર્લભે॥૬.૪.
'તુ કોણ છે, પાપી, જે અહીં ઋષિ મુનિઓના શ્રેષ્ઠ આશ્રમમાં આવી ગયો છે? અહીં તો વેદના ધ્વનિ ગુંજે છે, અને સારા લોકો માટે પણ આ સ્થાન દુર્લભ છે.'
તસ્માદ્ગચ્છ દ્રુતં યાવન્ન કશ્ચિત્તાપસસ્તવ। દત્ત્વા શાપં કરોત્યાશુ પ્રાણાનામપિ સંક્ષયમ્॥૬.૪.
'એટલે તું તરત જ અહીંથી ચાલે જા, નહીં તો કોઈ તપસ્વી તને શાપ આપી દેશે, અને એથી તારો જીવ પણ નાશ પામી શકે.'
ત્રિશંકુરુવાચ। ત્રિશંકુર્નામ ભૂપોઽહં સૂર્યવંશસમુદ્ભવઃ। શપ્તો વસિષ્ઠપુત્રૈશ્ચ ચંડાલત્વે નિયોજિતઃ॥૬.૪.
ત્રિશંકુએ કહ્યું: 'હું ત્રિશંકુ નામનો રાજા છું, સૂર્યવંશમાં જન્મેલો, વસિષ્ઠના પુત્રોએ મને શાપ આપીને ચંડાળ બનાવ્યો છે.'
સોઽહં શરણમાપન્નઃ શાપમુક્ત્યૈ દ્વિજોત્તમાઃ। વિશ્વામિત્રં જગન્મિત્રં નાન્યા મેઽસ્તિ ગતિઃ પરા॥૬.૪.
'હું હવે તમારી પાસે આશ્રય લેવા આવ્યો છું, શાપમાંથી મુક્ત થવા માટે. વિશ્વામિત્ર જ હવે મારી એકમાત્ર આશા છે.'
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ। વસિષ્ઠસ્ય ભવાન્યાજ્યસ્તત્પુત્રાણાં વિશેષતઃ। તત્કસ્માદીદૃશે પાપે તૈસ્ત્વમદ્ય નિયોજિતઃ॥૬.૪.
વિશ્વામિત્રે કહ્યું: 'તું તો વસિષ્ઠથી ઓછો નથી, ખાસ કરીને તેના પુત્રોથી તો બિલકુલ નહીં. તો પછી તેમણે તને આવું પાપી જીવન કેમ આપ્યું?'
કોઽપરાધસ્ત્વયા તેષાં કૃતઃ પાર્થિવસત્તમ। પ્રાણદ્રોહઃ કૃતઃ કિં વા દારધર્ષણસંભવઃ॥૬.૪.
'હે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, તું એમના સામે કયું અપરાધ કર્યું? શું તું કોઈનું જાનમાલ નુકસાન કર્યું કે સ્ત્રી વિષયે કોઈ દોષ કર્યો?'
ત્રિશંકુરુવાચ। અનેનૈવ શરીરેણ સ્વર્ગાય ગમનં પ્રતિ। મયા સંપ્રાર્થિતો યજ્ઞો વસિષ્ઠાન્મુનિસત્તમાત્॥૬.૪.
ત્રિશંકુએ કહ્યું: 'આ જ શરીરે સ્વર્ગ જવા માટે મેં મહર્ષિ વસિષ્ઠને યજ્ઞ માટે વિનંતી કરી હતી.'
તેનોક્તં ન સ યજ્ઞોઽસ્તિ યેન સ્વર્ગે પ્રગમ્યતે। અનેનૈવ શરીરેણ મુક્ત્વા દેહાંતરં નૃપ॥૬.૪.
તેણે કહ્યું: 'એવો કોઈ યજ્ઞ નથી, જેના દ્વારા આ શરીરે સ્વર્ગ જવું શક્ય છે; શરીર છોડ્યા વિના એ શક્ય નથી, હે રાજા.'
તચ્છ્રુત્વા સ મયા પ્રોક્તો યદિ માં ન નયિષ્યતિ। સ્વર્ગં ચાનેન કાયેન સદ્યો યજ્ઞપ્રભાવતઃ॥૬.૪.
'આ સાંભળીને મેં કહ્યું: જો તમે મને આ શરીરે યજ્ઞની શક્તિથી સ્વર્ગે નહીં લઈ જશો, તો આજે હું બીજું ગુરુ શોધીશ, એમાં શંકા નથી.'
તદન્યં ગુરુમેવાદ્ય કર્તાહં નાસ્તિ સંશયઃ। એતજ્જ્ઞાત્વા મુનિઃ પ્રાહ યત્ક્ષેમં તત્સમાચર॥૬.૪.
'આ જાણીને, મુનિએ કહ્યું: જે તારા માટે સારું હોય એ કર.'
તતોઽહં તેન સંત્યક્તસ્તત્પુત્રાન્પ્રાપ્ય નિષ્ઠુરાન્। પ્રોક્તવાનથ તત્સર્વં યદ્વસિષ્ઠસ્ય કીર્તિતમ્॥૬.૪.
'પછી જ્યારે મને તેમણે ત્યજી દીધો, ત્યારે હું તેમના કઠોર પુત્રો પાસે ગયો અને વસિષ્ઠે જે કહ્યું એ બધું તેમને કહ્યું.'
તતસ્તૈઃ શોકસંતપ્તૈઃ શપ્તોસ્મિ મુનિસત્તમ। નીતશ્ચેમાં દશાં પાપાં ચંડાલત્વે નિયોજિતઃ॥૬.૪.
'પછી, દુઃખથી વ્યાકુળ થયેલા એ પુત્રોએ મને શાપ આપ્યો અને ચંડાળ તરીકે આ દુઃખદ સ્થિતિમાં મૂકી દીધો.'
સોઽહં ત્વાં મનસા ધ્યાત્વા સુદૂરાદિહરાગતઃ(?)। આશાં ગરીયસીં કૃત્વા કુરુક્ષેત્રે મુનીશ્વર॥૬.૪.
'હું મનમાં તમારો સ્મરણ કરીને, દૂરથી અહીં કુરુક્ષેત્રમાં આવ્યો છું અને મારી સૌથી મોટી આશા હવે આપ પર છે, હે મુનિશ્રેષ્ઠ.'